Η Ευρώπη κατέγραψε το 2025 μία χρονιά-ρεκόρ όσον αφορά την αποκατάσταση της ελεύθερης ροής των ποταμών, με περισσότερα από 600 εμπόδια να αφαιρούνται και να επανασυνδέονται περίπου 3.740 χιλιόμετρα ποταμών. Πλέον, στους ευρωπαϊκούς υδάτινους δρόμους έχουν πραγματοποιηθεί συνολικά πάνω από 9.680 αφαιρέσεις τεχνητών φραγμών, αποδεικνύοντας μια στροφή στην περιβαλλοντική πολιτική της ηπείρου. Με αφορμή και την Ημέρα Απομάκρυνσης Φραγμών από Ποταμούς, η περιβαλλοντική οργάνωση MedINA αναδεικνύει την επιτακτική ανάγκη αποκατάστασης της συνδεσιμότητας και της ελεύθερης ροής των ελληνικών ποταμών, φέρνοντας στο προσκήνιο τη συστηματική προσπάθεια που καταβάλλει ώστε η καθαίρεση παρωχημένων εμποδίων να περάσει από τη θεωρία στην πράξη.
Η «αθέατη» πλευρά των ποταμών
και η ελληνική πραγματικότητα
Το μέγεθος του προβλήματος σε ευρωπαϊκή κλίμακα αποτυπώνεται σε αριθμούς που ζαλίζουν. Σύμφωνα με το MedINA, περισσότερα από 1.200.000 καταγεγραμμένα τεχνητά εμπόδια κατακερματίζουν τους ποταμούς της Γηραιάς Ηπείρου, ενώ υπολογίζεται πως πάνω από 200.000 χιλιόμετρα ποταμών έχουν αλλοιωθεί από την τεχνητή συγκράτηση και τη μεταβολή της φυσικής ροής. Αξιοσημείωτο είναι το γεγονός ότι το 68% των καταγεγραμμένων εμποδίων στην Ευρώπη έχει ύψος μικρότερο των δύο μέτρων, πρόκειται δηλαδή για κατασκευές που συχνά παραβλέπονται, αλλά είναι εξίσου επιζήμιες για τη συνδεσιμότητα. Παράλληλα, σε παγκόσμιο επίπεδο, μόλις το 37% των ποταμών μήκους άνω των 1.000 χλμ. παραμένει ελεύθερο σε όλο του το μήκος.
Στην Ελλάδα, ωστόσο, η πραγματική έκταση του κατακερματισμού παραμένει σε μεγάλο βαθμό αθέατη. Επιστημονική μελέτη που δημοσιεύθηκε στο περιοδικό Nature το 2020 εκτιμά ότι στη χώρα μας υπάρχουν περίπου 22.500 τεχνητά εμπόδια. Μέχρι σήμερα έχουν καταγραφεί μόλις γύρω στα 1.000 φράγματα και μικρότερα εμπόδια, γεγονός που καταδεικνύει την τεράστια υποεκτίμηση της πραγματικής κατάστασης. Όπως εξηγεί η οργάνωση, ένας φραγμός δεν σταματά απλώς το νερό. Διακόπτει τη φυσική συνέχεια, εμποδίζει τη μετακίνηση ψαριών και υδρόβιων οργανισμών, απομονώνει ενδιαιτήματα και επηρεάζει τη μεταφορά ιζημάτων, τη θερμοκρασία και την ποιότητα του νερού. Η υποβάθμιση αυτή, σε συνδυασμό με την κλιματική κρίση, φέρνει αντιμέτωπη την τοπική κοινωνία με λιγότερο διαθέσιμο νερό και εντονότερα πλημμυρικά φαινόμενα. Παρόλο που η χώρα δεν έχει προχωρήσει μέχρι στιγμής σε καμία καθαίρεση φραγμού, βρίσκεται πλέον πιο κοντά από ποτέ στο μεγάλο βήμα, χάρη στην επιστημονική τεκμηρίωση.
Η επιστημονική και τεχνική προετοιμασία αποτελεί το πρώτο βήμα, αλλά η επόμενη μέρα συναντά σοβαρά εμπόδια. Όπως επισημαίνει το MedINA, ο ευρωπαϊκός Κανονισμός για την Αποκατάσταση της Φύσης θέτει ως στόχο την αποκατάσταση τουλάχιστον 25.000 χιλιομέτρων ποταμών ελεύθερης ροής στην Ευρωπαϊκή Ένωση έως το 2030. Στην Ελλάδα, ωστόσο, η απομάκρυνση φραγμών εξακολουθεί να σκοντάφτει σε θεσμικά κενά. Η εθνική νομοθεσία δεν περιλαμβάνει σαφείς προβλέψεις για τη διαδικασία, τον φορέα σχεδιασμού και υλοποίησης, τις σχετικές αρμοδιότητες, ούτε διαθέτει ένα ξεκάθαρο πλαίσιο περιβαλλοντικής αδειοδότησης για τέτοιου είδους έργα αποκατάστασης.
Στον Ευρώτα «ρέει» η λύση
για τη σωτηρία της σπάνιας ιχθυοπανίδας
Μέσα σε αυτό το ευρύτερο τοπίο, το MedINA συνδέει τη χαρτογράφηση με την έρευνα πεδίου και την ευαισθητοποίηση, εστιάζοντας την προσοχή του στη λεκάνη του ποταμού Ευρώτα. Ειδικότερα, στο Βαθύρεμα -έναν βασικό παραπόταμο του Ευρώτα με εξαιρετικά υψηλή οικολογική σημασία που βρίσκεται ανατολικά του Καστορείου και τις πηγές του ποταμού- υλοποιείται το ειδικό πρόγραμμα ReFlow διάρκειας ενός έτους, με τη χρηματοδότηση του Open Rivers Programme. Η περιοχή αυτή αποτελεί έναν πολύτιμο υδάτινο θύλακα που φιλοξενεί μοναδικά και εξαιρετικά ευάλωτα είδη ιχθυοπανίδας. Μεταξύ αυτών ξεχωρίζουν τα ενδημικά ψάρια του Ευρώτα, ο Λακωνικός Πελασγός (Pelasgus laconicus) και η Καιαδική Μενίδα (Squalius keadicus), τα οποία αξιολογούνται ως Κινδυνεύοντα (EN) τόσο σε εθνικό, όσο και σε παγκόσμιο επίπεδο, καθώς και το Ευρωπαϊκό χέλι (Anguilla anguilla), το οποίο κατατάσσεται στα Κρισίμως Κινδυνεύοντα (CR).
Όπως αναφέρουν τα στελέχη του MedINA, στο επίκεντρο των μελετών βρίσκεται ένα παρωχημένο και σήμερα εντελώς μη λειτουργικό αρδευτικό φράγμα, το οποίο κατασκευάστηκε τη δεκαετία του 1980. Στο πέρασμα του χρόνου, η συγκεκριμένη κατασκευή έχει επιχωματωθεί από φερτά υλικά και δεν εξυπηρετεί καμία ενεργή αρδευτική ανάγκη, αποτελώντας ωστόσο ανυπέρβλητο εμπόδιο. Τα διαθέσιμα δεδομένα αποδεικνύουν περίτρανα ότι η υφιστάμενη τεχνική υποδομή αλλοιώνει τη φυσική ροή και εμποδίζει τη μετακίνηση των προστατευόμενων ειδών κατά μήκος του ποτάμιου συστήματος, γεγονός που καθιστά επιτακτική τη διερεύνηση λύσεων αποκατάστασης της ποτάμιας συνδεσιμότητας.
Ως προς τη μεθοδολογία και τους στόχους, υπογραμμίζεται με έμφαση πως «το έργο δεν περιλαμβάνει κατασκευαστικές παρεμβάσεις, αλλά επικεντρώνεται στην διεξαγωγή μελετών και συλλογή δεδομένων, που μπορούν να υποστηρίξουν τη λήψη τεκμηριωμένων αποφάσεων από τους αρμόδιους φορείς, με βάση την ισχύουσα περιβαλλοντική νομοθεσία». Στο πλαίσιο αυτό, υλοποιούνται ενδελεχείς οικολογικές έρευνες πεδίου, πλήρης τοπογραφική αποτύπωση του φράγματος και της κοίτης, λεπτομερής υδρολογική ανάλυση, καθώς και αξιολόγηση του πλημμυρικού κινδύνου για διαφορετικά σενάρια.
Οι πυλώνες και οι βασικοί στόχοι
Για την υλοποίηση αυτού του οράματος, το πρόγραμμα στον Ευρώτα θέτει συγκεκριμένους, σαφώς οριοθετημένους στόχους που καθοδηγούν κάθε στάδιο της επιστημονικής έρευνας. Κεντρική επιδίωξη αποτελεί η διερεύνηση της υφιστάμενης περιβαλλοντικής κατάστασης στο υδρογραφικό δίκτυο του Βαθυρεματιώτικου και των ανάντη κλάδων του, ώστε να αποτυπωθεί με ακρίβεια η υγεία του οικοσυστήματος. Παράλληλα, βασικός στόχος είναι η αξιολόγηση των επιπτώσεων που προκαλεί το μη λειτουργικό φράγμα στη ροή και τη συνδεσιμότητα του ποταμού. Σημαντικό κομμάτι της προσπάθειας αφορά την τεκμηρίωση του περιβαλλοντικού οφέλους από την αποκατάσταση της φυσικής ροής και της ποτάμιας συνδεσιμότητας, γεγονός που θα ανοίξει τον δρόμο για την προετοιμασία των απαραίτητων τεχνικών και περιβαλλοντικών μελετών ενόψει μιας ενδεχόμενης μελλοντικής αδειοδότησης παρεμβάσεων. Εξίσου καταλυτική συνιστώσα παραμένει η ενεργός εμπλοκή των τοπικών και θεσμικών φορέων στη λήψη των αποφάσεων, η οποία υποστηρίζεται έμπρακτα μέσω της διοργάνωσης τοπικών εκδηλώσεων με στόχο την ενημέρωση, τον γόνιμο διάλογο και τη συλλογή απόψεων από την τοπική κοινωνία.
Τα μέχρι τώρα συμπεράσματα από τις προπαρασκευαστικές εργασίες είναι ιδιαίτερα ενθαρρυντικά, καθώς δείχνουν πως το παρωχημένο φράγμα μπορεί να καθαιρεθεί με ασφάλεια, χωρίς την παραμικρή απειλή πλημμυρικού κινδύνου για την ευρύτερη περιοχή μετά την απομάκρυνσή του.
Το χρονοδιάγραμμα και τα επόμενα βήματα
Η προσπάθεια για την οικολογική ανάταξη του Ευρώτα, με τις δράσεις του προγράμματος ReFlow στο Βαθύρεμα όπου σμίγουν αρκετά ρέματα του Ευρώτα, έχει πάρει παράταση ολοκλήρωσης έως τον Μάρτιο του 2027, όπως γνωστοποίησε στον «ΛΤ», η συντονίστρια Έργων του MedINA, κ. Σοφία Τζούλη. Οι μελέτες και το προπαρασκευαστικό στάδιο έχουν προχωρήσει σημαντικά, ενώ ορισμένα θεσμικά κυρίως ζητήματα χρήζουν διευθέτησης σε κεντρικό επίπεδο. Τα επόμενα βήματα τελούν εν αναμονή και του εθνικού σχεδίου αποκατάστασης της φύσης που εκπονείται από το Υπουργείο Περιβάλλοντος και τίθεται σε διαβούλευση.
