Γράφει η Νατάσα Μιχαηλίδου* 

«Καλλιό 'ναι μίας ώρας ελεύθερη ζωή,

παρά σαράντα χρόνοι σκλαβιά και φυλακή!»

Ρήγας Βελεστινλής

Ελευθερία ή θάνατος. Μια φράση, τρεις λεξούλες. Πώς να τις χωρέσεις όμως σε μια επέτειο, σε μια οποιαδήποτε μέρα, σε μια ζωή ολόκληρη;

Όσο και να προσπαθείς να κατανοήσεις τις έννοιες αυτές, τον μοναδικό συνδυασμό τους στη φράση-δυναμίτιδα του 1821 και, κυρίως, την πραγματικότητα της επιλογής που αποτέλεσαν για κάποιους ανθρώπους, νιώθεις απλά μικρός.

Για να νιώσεις ίσως καλύτερα, για να συνεχίσεις, βρε αδερφέ, τη ζωή σου ενώ γύρω σου τρέχουν υποχρεώσεις, παγκόσμιοι, γενοκτονικοί πόλεμοι και απύθμενη βλακεία, βάζεις εκείνους τους μακρινούς ανθρώπους σε ένα βάθρο, τους βάζεις και το ταμπελάκι «ήρωες» και ξένοιασες. Έκανες το καθήκον σου!

Τώρα δεν χρειάζεται να ψάξεις βαθύτερες αιτίες, να διαβάσεις για αντικρουόμενες πολιτικές κι επιλογές, να δεις αυτούς τους ήρωες με τις αδυναμίες τους, να ξεβολευτείς και να τους κατεβάσεις απ’ το βάθρο, να τους αντικρίσεις όπως ήταν: άνθρωποι.

Απλοί, καθημερινοί άνθρωποι, μορφωμένοι ή αγράμματοι, πάμφτωχοι ή πλούσιοι, ανώνυμοι που έγιναν επώνυμοι, ανώνυμοι που έδωσαν το αίμα τους και ποτέ δε θ’ ακουστεί τ’ όνομα και η συμβολή τους, άντρες και γυναίκες που πέθαναν στην ψάθα αφού είχαν δώσει τη ζωή αλλά και τον οβολό τους ή τη μεγάλη περιουσία τους για τον Αγώνα. Για μια απίθανη ιδέα τότε, την ελεύθερη Ελλάδα!

Κι εμείς αφήσαμε πίσω τον Μάρτη που μας έγδαρε σε παγκόσμια κλίμακα –άλλους «τυχερούς» περισσότερο, άλλους σε αναμονή– και είμαστε πια στον Απρίλη. Επιστρέψαμε στην καθημερινότητα, μετά από εορτασμούς, άχαρα μηνύματα επισήμων, συμπαθή τραπεζώματα.

Πού να χωρέσει το ελεύθερο πνεύμα του 1821 στην καθημερινότητα της Ψωροκώσταινας; Πού να το ανακαλύψουμε, τώρα που πετάξαμε τους Μάρτηδες αλλά συνεχίζουμε να καιγόμαστε μεταφορικά, όχι από τον ήλιο αλλά από κάθε λογής παράφρονες επιχειρηματίες παγκόσμιου βεληνεκούς;

Ίσως κάτι από αυτό το ελεύθερο πνεύμα μπορούμε να το βρούμε, να το ψηλαφήσουμε σε περίεργα μέρη: σε ανθρώπους διπλανούς ή μακρινούς, σε φιγούρες αληθινές ή ψεύτικες, συμβολικές και γι’ αυτό απίστευτα δυνατές, σε γραμμές όχι πολιτικές αλλά ποιητικές.

Όπως, για παράδειγμα, σ’ έναν άνδρα 93 ετών, στον κ. Κώστα Εξερτζόγλου, που ένα δαιμόνιο τον κίνησε και σαν άλλος Μακρυγιάννης φοιτά σε Σχολείο Δεύτερης Ευκαιρίας, για να μάθει γράμματα, προτρέποντάς μας να ξεβολευτούμε από τον θάνατο του καναπέ.

Ή στον Καραγκιόζη μας, που το πνεύμα του προτάσσει –πάνω από όποια εμπόδια και την άδεια κατσαρόλα του– την αγάπη του για την ελευθερία, την ανάγκη του να μιλήσει κι ας ξυλοφορτωθεί, να χορέψει και να τραγουδήσει. Στον Καραγκιόζη που στις ηρωικές του παραστάσεις, εμπνευσμένες από τον Αγώνα του ’21, ακροβατεί με μοναδικό τρόπο ανάμεσα στο χιούμορ και στη θεατρική απόδοση της ιστορίας και διδάσκει έντονα και μοναδικά.

Μπορεί όμως να βρούμε το ελεύθερο πνεύμα και σε γραμμές ποιητικές, σε άσματα που έμειναν ανεξίτηλα, γραμμένα λες κι αυτά με αίμα. Όπως στον «Θούριο» του Ρήγα Βελεστινλή, που κυκλοφορούσε μυστικά τότε στους αγράμματους ραγιάδες και τους τον διάβαζαν λίγοι μορφωμένοι κι έκλαιγαν μαζί! Όπως στον «Ύμνο εις την Ελευθερίαν» του Διονύσιου Σολωμού, με τις 158 θυελλώδεις στροφές, όχι μόνο τις 2 γνωστές.

Σε άλλες γραμμές, άλλες εποχές, διαφορετικές αλλά και παρόμοιες με σήμερα, ο Γιώργος Θεοτοκάς έγραφε στο δικό του «Ελεύθερο πνεύμα» (1929):

«Είμαστε τσακισμένοι, μαραμένοι, χαμένοι μέσ’ στον κυκεώνα της σύγχρονης ζωής. Κανείς δεν περιμένει κάτι καλό από την Ελλάδα. Καμμιά ελπίδα δε χαράζει πουθενά. Η στιγμή αυτή είναι βέβαια μια θαυμάσια στιγμή. Σε τέτοιες στιγμές, αν βρεθούν οι κατάλληλοι άνθρωποι, γίνονται κάποτε πολύ όμορφα πράγματα…»

Σήμερα που, ενάντια σε κάθε λογική τα πνεύματα παγκοσμίως οξύνονται επικίνδυνα, που το χρήμα αποτελεί τον μόνο «Θεό» και δικαιολογεί κάθε άδικο και ανήθικο πόλεμο, το ελεύθερο πνεύμα των αγωνιστών του ’21 ας μας ποτίσει κι ας δίνει καθημερινά στο πνεύμα μας φωτιά, σαν «οινόπνευμα». Όπως το λέει κι ο Κωστής Παλαμάς:

«Αυτό το λόγο θα σας πω, δεν έχω άλλο κανένα:

Μεθύστε με τ᾿ αθάνατο κρασί του Εικοσιένα».

Καλή Ανάσταση!

*Η Νατάσα Μιχαηλίδου είναι αρχαιολόγος – μουσειολόγος και ξεναγός.