Στα άδυτα της Καστροπολιτείας Μυστρά, εκεί που η ιστορία της τελευταίας βυζαντινής δυναστείας συναντά το παρόν και τη σύγχρονη επιστημονική άποψη, με όραμα ένα ζωντανό και καθολικά προσβάσιμο μνημείο, η αντίστροφη μέτρηση έχει ξεκινήσει. Μετά από χρόνια εργασιών, σχολαστικής συντήρησης, αλλά και γραφειοκρατικών «συμπληγάδων» και παρατάσεων, τα Παλάτια των Δεσποτών ετοιμάζονται να ανοίξουν τις πύλες τους. Οι αρμόδιες υπηρεσίες, φορείς και το Υπουργείο Πολιτισμού, κεντρικά, τηρούν ως τώρα «σιγήν ιχθύος», κρατώντας το μνημείο ερμητικά κλειστό από κάθε δημόσια θέα, προστατεύοντας επιμελώς τα αποκαλυπτήρια, που όπως όλα δείχνουν επίκεινται προς τα τέλη του Μαΐου.

Οι πληροφορίες, αν και δεν επιβεβαιώνονται επισήμως, θέλουν την 23η Μαΐου -εκτός απροόπτου- να θεωρείται η επικρατέστερη ημερομηνία για τη μεγάλη στιγμή των εγκαινίων, που όπως λέγεται θα έχει υψηλούς προσκεκλημένους. Η διαφαινόμενη παρουσία του πρωθυπουργού Κυριάκου Μητσοτάκη και άλλων κορυφαίων αξιωματούχων και -όπως ψιθυρίζεται- ενδεχομένως και προσωπικοτήτων διεθνούς βεληνεκούς, προσδίδει στην πανηγυρική τελετή χαρακτήρα διεθνούς πολιτιστικού γεγονότος. Η επιλογή της ημερομηνίας δεν είναι τυχαία, καθώς το άνοιγμα του Παλατιού θα προηγηθεί των Παλαιολογείων (29 Μαΐου), προσφέροντας ένα ανεπανάληπτο σκηνικό για τις φετινές εκδηλώσεις μνήμης.

Η «τριλογία» της αναγέννησης με την προσωπική εποπτεία Μενδώνη
Στο εμβληματικό έργο του μνημειακού συγκροτήματος μπαίνουν πλέον οι τελικές πινελιές. Όπως είναι σε θέση να γνωρίζει ο «ΛΤ», η υπουργός Πολιτισμού, Λίνα Μενδώνη, επιβλέπει προσωπικά και σε συστηματική βάση την πρόοδο των εργασιών -όπως έπραξε και προ ολίγων ημερών- διασφαλίζοντας ότι η παράδοση του μνημείου θα αποτελέσει το σπουδαίο πολιτιστικό ορόσημο της φετινής άνοιξης.

Το έργο «Ανάδειξη- Εκθεσιακή Περιήγηση στο Παλάτι των Δεσποτών», που υλοποιείται από την Περιφέρεια Πελοποννήσου με τη συγχρηματοδότηση της Ευρωπαϊκής Ένωσης, διαρθρώνεται σε μια «τριλογία» παρεμβάσεων:

- Λειτουργική ανασύσταση: Ολοκλήρωση του συγκροτήματος του Παλατιού.

- Υποδομές και πρόσβαση: Δημιουργία υποδομών εξυπηρέτησης και καθολική εξασφάλιση της προσβασιμότητας.

- Εκθεσιακή πνοή: Υλοποίηση του εκθεσιακού προγράμματος που θα «ζωντανέψει» τις αίθουσες.

Η μεγαλύτερη τομή του έργου δεν είναι μόνο η αναστήλωση των τειχών, αλλά η κοινωνική συμπερίληψη. Σε έναν χώρο που ιστορικά σχεδιάστηκε για να είναι απόρθητος, πλέον διασφαλίζεται η ισότιμη πρόσβαση σε ΑμεΑ και εμποδιζόμενα άτομα μέσω ενός ευφυούς δικτύου διαδρομών. Με τη χρήση ειδικού εξοπλισμού, καταργούνται τα φυσικά εμπόδια, επιτρέποντας σε όλους τους πολίτες να προσεγγίσουν τα Παλάτια και τον περιβάλλοντα χώρο.

Πέρα από την αισθητική και λειτουργική αναβάθμιση, ο Μυστράς θωρακίστηκε και ουσιαστικά. Με πόρους από το Ταμείο Ανάκαμψης, το μνημείο εντάχθηκε σε ένα ολιστικό πρόγραμμα αντιμετώπισης των επιπτώσεων της κλιματικής κρίσης. Η εγκατάσταση ολοκληρωμένου συστήματος πυροπροστασίας και πυρόσβεσης αποτελεί πλέον την «αόρατη» αλλά κρίσιμη ασπίδα, που προστατεύει την καστροπολιτεία από ακραίες καιρικές συνθήκες.

Περιμένοντας με αδημονία την «πρώτη εικόνα»
Προκαλεί εντύπωση το αδιαπέραστο «πέπλο» σιωπής που περιβάλλει το έργο. Αν και οι εργασίες έχουν εν πολλοίς ολοκληρωθεί, η εικόνα των ανακαινισμένων ανακτόρων παραμένει επτασφράγιστο μυστικό, χωρίς να έχει διαρρεύσει το παραμικρό, σε επίπεδο πληροφοριών ή οπτικού υλικού, πλην των κατά καιρούς αρμόδιων αναφορών. Το κοινό, πάντως όπως εικάζεται, θα βρεθεί ενώπιον ενός άψογου -αισθητικά και πρακτικά- αποτελέσματος που υπόσχεται να δικαιώσει την προσμονή ετών, εδραιώνοντας τον αρχαιολογικό χώρο των τουλάχιστον 140 χιλιάδων επισκεπτών ετησίως, σε έναν παγκόσμιο πόλο έλξης υψηλών προδιαγραφών.

Με τη λειτουργική αποπεράτωση του συγκροτήματος και του εκθεσιακού προγράμματος, ο Μυστράς είναι έτοιμος να προσφέρει μια σύγχρονη, προσβάσιμη και ασφαλή εμπειρία, αντάξια του τίτλου του Μνημείου Παγκόσμιας Πολιτιστικής Κληρονομίας της Unesco που κατέχει από το 1989 και της βαριάς κληρονομιάς των Παλαιολόγων.

Το λίκνο της Παλαιολόγειας αναγέννησης
Η ιστορία του Μυστρά αποτελεί ένα από τα πιο λαμπρά κεφάλαια του ύστερου Βυζαντίου. Πρόκειται για μια πολιτεία που ξεκίνησε ως φράγκικο οχυρό και εξελίχθηκε να γίνει η έδρα των Παλαιολόγων και το κέντρο της πνευματικής αναγέννησης, θεωρούμενη συχνά ως «δευτερεύουσα έδρα» της αυτοκρατορίας.

Όλα ξεκίνησαν το 1249, όταν ο Φράγκος πρίγκιπας Γουλιέλμος Β' Βιλλεαρδουίνος έχτισε ένα κάστρο στην κορυφή του λόφου του Μυζηθρά (Μυστρά) για να ελέγχει τη Λακωνία. Ωστόσο, μετά την ήττα των Φράγκων στη Μάχη της Πελαγονίας (1259), ο Γουλιέλμος αιχμαλωτίστηκε και αναγκάστηκε να παραχωρήσει το κάστρο στον Βυζαντινό αυτοκράτορα, Μιχαήλ Η' Παλαιολόγο, για την απελευθέρωσή του.

Από το 1349, ο Μυστράς έγινε η πρωτεύουσα του Δεσποτάτου του Μορέως. Η πόλη γνώρισε τεράστια άνθηση. Ο Κωνσταντίνος ΙΑ' Παλαιολόγος, τελευταίος αυτοκράτορας του Βυζαντίου ήταν Δεσπότης στον Μυστρά πριν αναχωρήσει για την Κωνσταντινούπολη. Εκεί στέφθηκε αυτοκράτορας το 1449. Ο Γεώργιος Πλήθων Γεμιστός, ο σπουδαίος νεοπλατωνικός φιλόσοφος, ίδρυσε τη σχολή του στον Μυστρά, προσελκύοντας λόγιους από όλο τον κόσμο και θέτοντας τις βάσεις για την Ευρωπαϊκή Αναγέννηση.

Ο Μυστράς παραδόθηκε αμαχητί στους Οθωμανούς από τον Δημήτριο Παλαιολόγο το 1460, επτά χρόνια μετά την Άλωση της Κωνσταντινούπολης. Παρέμεινε κατοικημένος κατά την Τουρκοκρατία -και ως κέντρο παραγωγής μεταξιού-, αλλά εγκαταλείφθηκε οριστικά τη δεκαετία του 1830, όταν χτίστηκε η νέα Σπάρτη από τον Όθωνα.

Τα Παλάτια των Δεσποτών
Το συγκρότημα των Παλατιών, η έδρα και κατοικία του Δεσπότη και της οικογένειάς του, αποτελεί το επιβλητικότερο αρχιτεκτονικό σύνολο του Μυστρά. Χτισμένο στο μοναδικό μεγάλο πλάτωμα του λόφου, δεσπόζει πάνω από τον οικισμό, θυμίζοντας σε κάθε επισκέπτη τη δόξα της τελευταίας βυζαντινής πρωτεύουσας.

Δεν πρόκειται για ένα ενιαίο κτίριο, αλλά για ένα δυναμικό σύνολο κτισμάτων, που άρχισε να διαμορφώνεται αμέσως μετά την ίδρυση του κάστρου του «Μυζηθρά» το 1249 και ολοκληρώθηκε στις αρχές του 15ου αιώνα, καλύπτοντας τις διαρκώς αυξανόμενες ανάγκες της διοίκησης.

Η εξέλιξη του Παλατιού χωρίζεται σε τέσσερις εμβληματικές φάσεις, καθεμία από τις οποίες αντικατοπτρίζει μια διαφορετική εποχή ισχύος:

- Η Πτέρυγα των Βιλλεαρδουίνων (13ος αι.)

- Η Πτέρυγα των Καντακουζηνών (14ος αι.)

- Η Πτέρυγα των Παλαιολόγων (τέλη 14ου αι.-αρχές 15ου αι.)

- Το Συγκρότημα του Μανουήλ Παλαιολόγου (15ος αι.)

Η δομή
Η πτέρυγα των Παλαιολόγων αποκαλύπτει τη λειτουργική ιεραρχία της βυζαντινής αυλής:

- Ισόγειο: Ευρύχωροι χώροι που εξυπηρετούσαν τις κρίσιμες αποθηκευτικές ανάγκες του παλατιού.

- Πρώτος όροφος: Διαιρείται σε οκτώ μεγάλες αίθουσες που λειτουργούσαν ως διαμερίσματα και χώροι στρατωνισμού για τη φρουρά και τους αξιωματούχους.

- Δεύτερος όροφος – Το «Χρυσοτρίκλινον»: Εδώ βρίσκεται η καρδιά του Δεσποτάτου, η Αίθουσα του Θρόνου. Μια τεράστια αίθουσα, με επιβλητικά δίλοβα παράθυρα και έναν εξώστη που επέβλεπε στην κεντρική πλατεία της Πάνω Χώρας. Εκεί λάμβαναν χώρα οι επίσημες τελετές, οι υποδοχές πρεσβευτών και οι μεγάλες πολιτικές αποφάσεις.