Το παράδοξο με τα παραμύθια είναι πως μένουν στη μνήμη μας ως φωνές. Φωνές αφηγήσεων που ειπώθηκαν κάποτε, ίσως βιαστικά, ίσως αποσπασματικά, και έμειναν να αιωρούνται μέσα μας χωρίς ποτέ να αποκτήσουν οριστική μορφή. Δεν έχουν συγκεκριμένο κείμενο, δεν έχουν μία και μοναδική εκδοχή, παρά αλλάζουν λίγο κάθε φορά που ξαναλέγονται, και όμως, με έναν παράξενο τρόπο, παραμένουν τα ίδια.

Με αφορμή τη σημερινή Παγκόσμια Ημέρα Παιδικού Βιβλίου, που τιμάται κάθε χρόνο στα γενέθλια του Hans Christian Andersen, είναι ίσως η κατάλληλη στιγμή να στραφούμε όχι μόνο στα γνωστά, καταγεγραμμένα παραμύθια, αλλά και σε εκείνα που επέζησαν σιωπηλά μέσα στην προφορική παράδοση των τόπων μας. Γιατί, αν ο Άντερσεν χάρισε στα ευρωπαϊκά παραμύθια μορφή, διάρκεια και παγκόσμια απήχηση, υπήρξαν παράλληλα ιστορίες που δεν γράφτηκαν ποτέ, κι όμως άντεξαν στον χρόνο, ειπώθηκαν ξανά και ξανά, πέρασαν από στόμα σε στόμα, άλλαξαν ελαφρά στη διαδρομή τους, χωρίς ποτέ να χάσουν τον πυρήνα τους, εκείνη την άυλη αλλά επίμονη ψυχή του τόπου που τις γέννησε.

Στη Λακωνία, έναν τόπο με βαθιές ρίζες στην προφορική αφήγηση, συναντά κανείς τέτοιες ιστορίες που επιβίωσαν περισσότερο ως μνήμη παρά ως κείμενο. Ανάμεσά τους ξεχωρίζει η «Χαλβαδένια», ένα παραμύθι που, παρότι διασώθηκε μέσα από σύγχρονη καταγραφή, φέρει έντονα τα ίχνη μιας παλαιότερης λαϊκής φαντασίας, όπως αυτή διαμορφώθηκε και μεταδόθηκε στη λακωνική γη. Η συγκεκριμένη εκδοχή ήρθε στο φως μέσα από το Κέντρο Μελέτης & Διάδοσης Μύθων & Παραμυθιών «Παραμυθόφωνο», σε μορφή ηχητικής αφήγησης από τον Γιώργο Ευγενικό, ενώ το κείμενο που ακολουθεί βασίζεται στην καταγραφή και επιμέλεια της Ελένης Σταματάκου, η οποία το διέσωσε από τις αφηγήσεις του παππού της, με καταγωγή από τη Λακωνία.

Το παραμύθι της Χαλβαδένιας
Κάποτε ζούσε ένας γέρος που δεν είχε παιδιά και παρακαλούσε τον Θεό να του δώσει ένα. Παρακαλούσε και παρακαλούσε, μα στο τέλος απογοητεύτηκε. «Αφού δεν μου δίνει ο Θεός παιδί», είπε, «θα φτιάξω κι εγώ ένα από χαλβά».

Έτσι έφτιαξε ένα όμορφο κοριτσάκι από σιμιγδάλι και το ονόμασε Χαλβαδένια. Την έβαλε στο μπαλκόνι του σπιτιού του, με ένα κέντημα στο χέρι, σαν να ήταν αληθινή.

Κάποτε πέρασε από τη γειτονιά το πριγκιπόπουλο. Την είδε και την ερωτεύτηκε. Πήγε στον βασιλιά και του είπε:

«Βασιλιά και πατέρα μου, θέλω να παντρευτώ την κόρη του χαλβατζή».

Ο βασιλιάς αποκρίθηκε:

«Παιδί μου, ο χαλβατζής δεν έχει κόρη».

«Τι λες, πατέρα; Αφού την είδα στο μπαλκόνι της να κεντάει».

Ο βασιλιάς έστειλε τους προξενητάδες στον χαλβατζή να ζητήσουν το χέρι της. Εκείνοι πήγαν και του είπαν:

«Στο όνομα του βασιλιά μας, ζητούμε το χέρι της κόρης σου για το πριγκιπόπουλο».

Μα εκείνος απάντησε:

«Εγώ δεν έχω κόρη».

Γύρισαν πίσω και είπαν στον βασιλιά:

«Η κόρη που είδαμε στο μπαλκόνι είναι φτιαγμένη από χαλβά».

Το άκουσε το πριγκιπόπουλο και είπε:

«Δεν πειράζει, πατέρα. Ας είναι κι από χαλβά. Εγώ τη θέλω».

Ο βασιλιάς έστειλε πάλι τους προξενητάδες. Ο χαλβατζής, όταν τους είδε, τους είπε:

«Ελάτε να την πάρετε. Κι αν θέλει ο βασιλιάς, ας με καλέσει και στον γάμο. Μα πριν πάτε στο παλάτι, να περάσετε από το ποτάμι και να ρίξετε τη Χαλβαδένια στο νερό, για να αποκτήσει ψυχή».

Οι προξενητάδες έκαναν όπως τους είπε. Την έριξαν στο ποτάμι και τότε το κορίτσι άρχισε να κουνάει τα χέρια, τα πόδια, το κεφάλι και τα μάτια του. Ζωντάνεψε.

Σε δύο μέρες έγινε ο γάμος. Η κοπέλα ήταν καλή σε όλα, μόνο που δεν μιλούσε.

«Καλή μου, χρυσή μου, γιατί δεν μιλάς;» τη ρωτούσε το πριγκιπόπουλο.

Μα εκείνη έμενε μουγκή. Κι όμως, μέσα στο σπίτι μιλούσε στα πράγματα:

«Ανέβα, τεντζέρη, στη φωτιά και μαγείρεψε».

Κι ο τεντζερές ανέβαινε και ετοίμαζε το φαγητό.

«Μπρίκι μου, φτιάξε τον καφέ και σερβίρισε τις φίλες μου».

Και το μπρίκι ετοίμαζε τον καφέ, τον έβαζε στα φλιτζάνια και ο δίσκος τον γύριζε στις καλεσμένες. Τα νέα διαδόθηκαν παντού και ήρθαν άνθρωποι να δουν τη Χαλβαδένια. Μια μέρα είπε:

«Έλα, τηγανάκι μου, να τηγανίσουμε ψαράκια». Και μετρώντας τα δάχτυλά της έλεγε:

«Πέντε δαχτυλάκια, πέντε τα ψαράκια, άλλα πέντε δαχτυλάκια, δέκα τα ψαράκια».

Κι όσοι έφαγαν είπαν πως ήταν τα πιο γλυκά ψαράκια που είχαν δοκιμάσει, γιατί ήταν από χαλβά. Όταν οι άλλοι προσπάθησαν να κάνουν το ίδιο, κάηκαν και απόρησαν:

«Πώς το κάνει αυτό η μουγκή Χαλβαδένια;»

Μια μέρα, καθώς περνούσε από την κουζίνα το πριγκιπόπουλο, την άκουσε να λέει:

«Τσαγιέρα μου, βάλε μου τσάι». Και η τσαγιέρα της αποκρίθηκε:

«Μα τη μητέρα σου την άσπρη ζάχαρη και τον πατέρα σου το σιμιγδάλι, γιατί δεν μιλάς στον πρίγκιπα;»

Τότε μπήκε μέσα ο πρίγκιπας και της είπε τα ίδια λόγια. Κι εκείνη του απάντησε για πρώτη φορά, με φωνή γλυκιά σαν σιρόπι: «Σ’ αγαπώ. Ήμουν μαγεμένη». Και του έδωσε ένα γλυκό φιλί. Κι έτσι έζησαν ευτυχισμένοι, σαν σιμιγδάλι και ζάχαρη ενωμένοι.

Πίσω από τις λέξεις, η ανάγκη για ζωή
Η «Χαλβαδένια» είναι ένα παραμύθι που με την απλότητά του, αγγίζει θέματα βαθιά ανθρώπινα, μ’ έναν τρόπο σχεδόν ανεπιτήδευτο. Στον πυρήνα του βρίσκεται η επιθυμία για δημιουργία εκεί όπου υπάρχει έλλειψη, η ανάγκη να γεννηθεί ζωή ακόμη και από τα πιο ταπεινά υλικά, όπως το σιμιγδάλι και η ζάχαρη. Το θαύμα όμως δεν δίνεται αυτούσιο, παρά περνά από μια διαδικασία μεταμόρφωσης, από το νερό, από μια συμβολική «διάλυση» πριν τη γέννηση.

Όταν οι άλλοι προσπαθούν να την μιμηθούν, καίγονται. Κι αυτό είναι ίσως το πιο σκληρό, αλλά και πιο αληθινό σημείο του παραμυθιού: το θαύμα δεν αντιγράφεται, το θαυμαστό δεν ενσωματώνεται ποτέ πλήρως στην καθημερινότητα, ούτε εξηγείται. Η Χαλβαδένια μπορεί να δημιουργεί γιατί δεν είναι ακριβώς άνθρωπος, ενώ οι άνθρωποι αποτυγχάνουν ακριβώς επειδή… είναι άνθρωποι, με όλους τους περιορισμούς της ανθρώπινης φύσης και υπόστασης.

Και τότε, μια τσαγιέρα που της μιλά και την προκαλεί να σπάσει τη σιωπή της, είναι το κλειδί που ξεκλειδώνει τη φωνή της Χαλβαδένιας. Όταν ο πρίγκιπας λύνει τον γρίφο και λέει τη μαγική φράση, η φωνή της ακούγεται επιτέλους και είναι ήρεμη, γλυκιά όπως τα υλικά που τη δημιούργησαν. Η μαγεία λύνεται με τον πιο ανθρώπινο τρόπο: με μια συναισθηματική ειλικρίνεια και μια πράξη αγάπης, αυτά και μόνο ήταν αρκετά για να δώσουν φωνή σ’ αυτό το μαγικό πλάσμα που τόσο καιρό ήταν στο μεταίχμιο δύο κόσμων, των ανθρώπων και της μαγείας. Το ευτυχισμένο τέλος έρχεται απλά, ήρεμα, με μια φωνή που τελικά βρίσκει τον δρόμο της και με μια ένωση που περιγράφεται όχι με στομφώδεις λέξεις, αλλά με υλικά οικεία, σχεδόν γευστικά, μια φράση τόσο απλή «σαν σιμιγδάλι και ζάχαρη», που συνοψίζει και εξηγεί με τον πιο λαϊκό τρόπο, την ιδέα της αρμονίας

Σ' έναν κόσμο που το παιδικό βιβλίο έχει πρωταγωνιστικό ρόλο στη σύγχρονη κουλτούρα και παραμυθάδες όπως ο Hans Christian Andersen έχουν διασώσει ανεκτίμητους αφηγηματικούς θησαυρούς, αξίζει να θυμηθούμε ότι υπήρξαν -και ακόμα υπάρχουν- ιστορίες που δεν έγιναν ποτέ βιβλία, που δεν απέκτησαν ποτέ χειροπιαστό κείμενο, γιατί το σώμα τους ήταν η ίδια η αφήγηση. Κάθε φορά λίγο διαφορετική, κάθε φορά λίγο πιο φθαρμένη, λίγο πιο δική μας. Η Χαλβαδένια είναι ένα από αυτά τα πιο κρυφά, τα πιο σπάνια ειπωμένα παραμύθια, από εκείνα τα παραμύθια που αντηχούν μέσα σε σπίτια ορεινά, απομονωμένα, ταπεινά, που όμως κρατούν τη φλόγα της παράδοσης και τη μνήμη της αφήγησης. Το μόνο που χρειάζεται είναι κάποιος να τα θυμηθεί και να τα αναζητήσει.