Η κλιματική κρίση δεν απειλεί μόνο το φυσικό περιβάλλον, αλλά και τους ίδιους τους φορείς της ιστορικής μνήμης. Αρχαιολογικοί χώροι και μνημεία που στέκουν επί αιώνες απέναντι στον χρόνο βρίσκονται πλέον αντιμέτωποι με νέους κινδύνους, όπως πυρκαγιές, πλημμύρες, ακραίες θερμοκρασίες, γεωλογικές μεταβολές. Σε αυτή τη νέα πραγματικότητα απαντά η Εθνική Στρατηγική για την προστασία της πολιτιστικής κληρονομιάς, που παρουσίασε η υπουργός Πολιτισμού, Λίνα Μενδώνη. Ένα σχέδιο μακροπρόθεσμου σχεδιασμού που φιλοδοξεί να θωρακίσει τους σημαντικότερους αρχαιολογικούς χώρους.
Τα τελευταία χρόνια οι επιπτώσεις της κλιματικής αλλαγής έχουν αρχίσει να επηρεάζουν άμεσα αρχαιολογικούς χώρους και μνημεία. Πυρκαγιές που πλησιάζουν ιστορικούς τόπους, έντονες βροχοπτώσεις που προκαλούν πλημμυρικά φαινόμενα και παρατεταμένα κύματα καύσωνα που επηρεάζουν τα υλικά των μνημείων δημιουργούν ένα νέο περιβάλλον κινδύνου. Απέναντι σε αυτές τις πιέσεις, το Υπουργείο Πολιτισμού επιχειρεί να περάσει από την αποσπασματική αντιμετώπιση των προβλημάτων σε έναν οργανωμένο σχεδιασμό πρόληψης και διαχείρισης κινδύνων. Η νέα στρατηγική χρηματοδοτείται με 22 εκατομμύρια ευρώ από το Ταμείο Ανάκαμψης & Ανθεκτικότητας και αποτελεί την πρώτη ολοκληρωμένη εθνική προσπάθεια χαρτογράφησης των κλιματικών απειλών για την πολιτιστική κληρονομιά.
Η εφαρμογή του σχεδιασμού έχει ήδη αρχίσει να παίρνει «σάρκα και οστά» σε μνημειώδη τοπόσημα, όπως η καστροπολιτεία του Μυστρά, όπου έχουν εγκατασταθεί συστήματα πυρασφάλειας, σηματοδοτώντας την προσπάθεια να μετατραπεί η επιστημονική γνώση σε συγκεκριμένες παρεμβάσεις προστασίας στο πεδίο.
Σχέδιο με «βλέμμα» στο 2050
Ο σχεδιασμός δεν περιορίζεται σε βραχυπρόθεσμα μέτρα. Αντίθετα, προβλέπει έναν ορίζοντα εφαρμογής έως το 2050, με ενδιάμεσους στόχους ανά πενταετία. Η στρατηγική στηρίζεται σε ένα σύστημα συνεχούς αξιολόγησης και προσαρμογής, ώστε να μπορεί να ανανεώνεται με βάση τα νέα επιστημονικά δεδομένα και τις εξελίξεις στο κλίμα. Η Στρατηγική σχεδιάστηκε από το Υπουργείο Πολιτισμού (ΥΠΠΟ), διά της Διεύθυνσης Προϊστορικών & Κλασικών Αρχαιοτήτων, σε συνεργασία με το Πανεπιστήμιο Αθηνών και το Εθνικό Ίδρυμα Ερευνών. Η ανάπτυξη και η εφαρμογή της πραγματοποιήθηκε σε δημιουργική συνέργεια με το Υπουργείο Κλιματικής Κρίσης & Πολιτικής Προστασίας (ΥΚΚΠΠ) και το Υπουργείο Περιβάλλοντος & Ενέργειας (ΥΠΕΝ) διασφαλίζοντας την ολιστική και συντονισμένη προσέγγιση στην προστασία της πολιτιστικής κληρονομιάς απέναντι στις επιπτώσεις της κλιματικής αλλαγής.
Οι βασικοί άξονες
Η Εθνική Στρατηγική αναπτύσσεται μέσα από ένα ολοκληρωμένο πλέγμα παρεμβάσεων που συνδυάζει την επιστημονική αξιολόγηση των κινδύνων, την πρόληψη και την πρακτική εφαρμογή μέτρων προστασίας σε αρχαιολογικούς χώρους και μνημεία.
Κεντρικός πυλώνας αποτελεί η συστηματική αποτίμηση της κλιματικής διακινδύνευσης σε ολόκληρη τη χώρα, με βάση την επικινδυνότητα των φυσικών φαινομένων, την έκθεση των αρχαιολογικών χώρων και την τρωτότητα των μνημείων. Στόχος είναι να προσδιοριστούν οι περιοχές και οι χώροι που απαιτούν άμεσες παρεμβάσεις.
Παράλληλα, προχωρά η υλοποίηση έργων υποδομών για την προστασία των αρχαιολογικών χώρων, όπως συστήματα πυροπροστασίας, αντιπλημμυρικά έργα και παρεμβάσεις για την αντιμετώπιση κατολισθήσεων και βραχοπτώσεων. Τα έργα αυτά χρηματοδοτούνται από το Ταμείο Ανάκαμψης & Ανθεκτικότητας και εφαρμόζονται σε επιλεγμένους χώρους με βάση τον βαθμό κινδύνου.
Σημαντικό σκέλος της στρατηγικής αποτελεί η εκπόνηση σχεδίων προσαρμογής για αρχαιολογικούς χώρους και μνημεία, τα οποία λαμβάνουν υπόψη τις ιδιαίτερες συνθήκες κάθε περιοχής. Στο πλαίσιο αυτό αναπτύσσεται και ειδική ψηφιακή πλατφόρμα που θα επιτρέπει την αξιολόγηση των κλιματικών κινδύνων και τη λήψη αποφάσεων για τα κατάλληλα μέτρα προστασίας.
Η στρατηγική προβλέπει επίσης τη δημιουργία συστήματος παρακολούθησης και αξιολόγησης, βασισμένου σε διεθνείς δείκτες που υιοθετήθηκαν στη Διάσκεψη για το Κλίμα COP30 το 2025, ώστε να καταγράφονται συστηματικά οι επιπτώσεις της κλιματικής αλλαγής στα μνημεία.
Ιδιαίτερη έμφαση δίνεται στην πρόληψη των πυρκαγιών, με στοχευμένες δράσεις προστασίας σε δεκάδες αρχαιολογικούς χώρους της χώρας, καθώς και στη δημιουργία διαδικασιών οργανωμένης απομάκρυνσης επισκεπτών σε περίπτωση κινδύνου.
Παράλληλα, έως το 2030 προβλέπεται η εκπόνηση νέων σχεδίων προσαρμογής για επιπλέον αρχαιολογικούς χώρους, ενώ αναπτύσσονται και σύγχρονες τεχνικές για την προστασία των υλικών των μνημείων από τις φθορές που προκαλούν οι κλιματικές μεταβολές.
Τέλος, σημαντικό στοιχείο της στρατηγικής αποτελεί η εκπαίδευση και κατάρτιση του προσωπικού του ΥΠΠΟ, ώστε οι υπηρεσίες που διαχειρίζονται την πολιτιστική κληρονομιά να μπορούν να ανταποκριθούν αποτελεσματικά στις προκλήσεις της κλιματικής κρίσης.
Από τον σχεδιασμό στην εφαρμογή
Η μετάβαση από τη θεωρία στην πράξη έχει ήδη ξεκινήσει σε αρκετούς αρχαιολογικούς χώρους. Στον αρχαιολογικό χώρο του Βυζαντινού Μυστρά και στους Δελφούς έχουν τοποθετηθεί συστήματα πυρασφάλειας, ενώ στους Δελφούς πραγματοποιήθηκαν παρεμβάσεις για την αντιμετώπιση κατολισθήσεων και βραχοπτώσεων. Στο Δίον και στα Μάλια υλοποιήθηκαν αντιπλημμυρικά έργα, με στόχο την προστασία των αρχαιολογικών καταλοίπων από έντονα καιρικά φαινόμενα.
Οχυρωμένος έναντι πύρινης απειλής ο Μυστράς
Υπενθυμίζεται ότι, στην καστροπολιτεία Μυστρά έχουν δοκιμαστεί στην πράξη και τα πρωτόκολλα διαχείρισης έκτακτης ανάγκης. Τον Ιούλιο του 2025 πραγματοποιήθηκε η ευρεία άσκηση ετοιμότητας «Περίβλεπτος», κατά την οποία προσομοιώθηκε σενάριο εκδήλωσης δασικής πυρκαγιάς σε κοντινή απόσταση από τον αρχαιολογικό χώρο. Στόχος της επιτυχημένης δράσης ήταν να ελεγχθεί η επιχειρησιακή ετοιμότητα των υπηρεσιών και η αποτελεσματικότητα της οργανωμένης απομάκρυνσης επισκεπτών, ενώ παράλληλα εντοπίστηκαν σημεία που απαιτούν βελτίωση στον σχεδιασμό αντιμετώπισης κρίσεων.
O Βυζαντινός Μυστράς διαθέτει πλέον ένα εξαιρετικά σύγχρονο, πλήρες και λειτουργικό σύστημα πυρόσβεσης για τη θωράκισή του από τους επαπειλούμενους κινδύνους της κλιματικής κρίσης, αποτελούμενο από 4 δεξαμενές ύδατος (120 κμ εκάστη), 2 πυροσβεστικά συγκροτήματα, 41 πυροσβεστικές φωλιές, 82 πυροσβεστήρες ξηράς κόνεως από δύο σε κάθε πυροσβεστική φωλιά, 20 εκτοξευτήρες ύδατος και 16 πυροσβεστικούς σταθμούς. Το έργο υλοποιήθηκε από τη Διεύθυνση Μελετών & Εκτέλεσης Έργων Μουσείων & Πολιτιστικών Κτιρίων του ΥΠΠΟ με πόρους, ύψους 3 εκατ. ευρώ, από το Ταμείο Ανάκαμψης & Ανθεκτικότητας.
Αρχαιολογικοί χώροι σε καθεστώς προσαρμογής
Κεντρικό στοιχείο της στρατηγικής αποτελεί η εκπόνηση ειδικών σχεδίων προσαρμογής για αρχαιολογικούς χώρους και μνημεία. Μέχρι το 2030 προβλέπεται να καταρτιστούν σχέδια για 40 αρχαιολογικούς χώρους, ενώ κάθε χρόνο θα προστίθενται νέα, ώστε να δημιουργηθεί ένα ολοκληρωμένο δίκτυο προστασίας. Παράλληλα, αναπτύσσεται ψηφιακή πλατφόρμα αξιολόγησης κινδύνων που θα επιτρέπει τη συγκέντρωση δεδομένων και την επιλογή των κατάλληλων μέτρων ανάλογα με το επίπεδο κινδύνου κάθε μνημείου.
Η πολιτιστική κληρονομιά
στο επίκεντρο διεθνών πρωτοβουλιών
Η στρατηγική δεν περιορίζεται στα εθνικά σύνορα. Η Ελλάδα επιδιώκει να εντάξει την προστασία της πολιτιστικής κληρονομιάς στο επίκεντρο των διεθνών πολιτικών για το κλίμα. Στο πλαίσιο αυτό προβλέπεται συνεργασία με την Unesco και συμμετοχή σε διεθνή δίκτυα που προωθούν την ένταξη του πολιτισμού στις πολιτικές αντιμετώπισης της κλιματικής αλλαγής. Η χώρα φιλοδοξεί να διαδραματίσει ενεργό ρόλο σε αυτή τη συζήτηση, αξιοποιώντας την εμπειρία που διαθέτει στη διαχείριση ενός από τα πλουσιότερα πολιτιστικά αποθέματα στον κόσμο.
Οι δηλώσεις Μενδώνη
και Κεφαλογιάννη
Κατά την παρουσίαση της Στρατηγικής, η υπουργός Πολιτισμού, Λίνα Μενδώνη, τόνισε ότι από το 2019 το Υπουργείο Πολιτισμού εφαρμόζει ένα ολοκληρωμένο πρόγραμμα καταγραφής και αξιολόγησης των κλιματικών κινδύνων για τα μνημεία, με στόχο την πρόληψη και την ενίσχυση της ανθεκτικότητάς τους. Όπως σημείωσε, η Εθνική Στρατηγική δημιουργεί ένα συνεκτικό πλαίσιο που συνδέει την προστασία της πολιτιστικής κληρονομιάς με την κλιματική πολιτική, επιδιώκοντας τον καλύτερο συντονισμό όλων των εμπλεκόμενων φορέων για τη διασφάλιση των αρχαιολογικών χώρων και των μνημείων.
Από την πλευρά του, ο υπουργός Κλιματικής Κρίσης & Πολιτικής Προστασίας, Γιάννης Κεφαλογιάννης, υπογράμμισε ότι η προστασία των μνημείων δεν μπορεί πλέον να περιορίζεται στην αποκατάσταση μετά από καταστροφές, αλλά πρέπει να βασίζεται στην πρόληψη, την ετοιμότητα και τον συστηματικό σχεδιασμό. Αναφερόμενος στη συνεργασία των δύο υπουργείων, σημείωσε ότι από το 2021 έχει αναπτυχθεί ένα κοινό πλαίσιο δράσεων, το οποίο ενισχύεται με τη θεσμοθέτηση ειδικού Κανονισμού Πυροπροστασίας για αρχαιολογικούς χώρους. Το νέο πλαίσιο εισάγει ενιαίες προδιαγραφές αξιολόγησης κινδύνου και προβλέπει μέτρα πρόληψης, όπως διαχείριση της βλάστησης, βελτίωση της πρόσβασης για τα πυροσβεστικά μέσα και σχεδιασμό ασφαλών διαδρομών διαφυγής για επισκέπτες και προσωπικό.
