του Πέτρου Ν. Ζούζουλα*
Η Σπάρτη σήμερα βρίσκεται εγκλωβισμένη σε μια ιδιότυπη παράλυση. Οι κάτοικοί της προσκολλώνται σε ένα σχετικά πρόσφατο παρελθόν -μόλις μία ή δύο γενιές πίσω- όταν η πόλη στεκόταν με αξιοπρέπεια και άνεση. Αυτή η Σπάρτη επιβιώνει πιο καθαρά σε φωτογραφίες της Οδού Παλαιολόγου, του βασικού άξονα βορρά–νότου και άλλοτε εμπορικής ραχοκοκαλιάς της πόλης. Εκεί συγκλίνουν φυσικά τα καταστήματα, τα καφέ, οι τράπεζες και η καθημερινή αστική ζωή· εκεί όπου οι άνθρωποι περπατούσαν με σκοπό, στάθμευαν χωρίς ενοχές, και φρόντιζαν -και συνεχίζουν να φροντίζουν- τις προσόψεις των καταστημάτων τους ως κάτι αυτονόητο. Η Οδός Παλαιολόγου λειτούργησε ως «main street» της Σπάρτης όχι επειδή ήταν μεγαλοπρεπής, αλλά επειδή συντηρούνταν με επάρκεια.
Σήμερα, αυτή η μνήμη συχνά ισοπεδώνεται σε ένα μόνο, πρόχειρο σύμβολο: τους φοίνικες. Οι φοίνικες επανεμφανίζονται σε δημόσιες συζητήσεις, δημοτικές χειρονομίες και νοσταλγικά επιχειρήματα, σαν να μπορεί η επαναφύτευσή τους να επαναφέρει την αστική ζωή διακοσμητικά, διά αντιπροσώπου. Είναι μια παρηγορητική ψευδαίσθηση -και ταυτόχρονα μια επιζήμια.
Οι φοίνικες ποτέ δεν ήταν αυτό που έκανε τη Σπάρτη όμορφη.
Αυτό που έκανε τη Σπάρτη όμορφη -μέσα στη ζωντανή μνήμη- ήταν οι πειθαρχημένες της συνήθειες: περιποιημένες προσόψεις, συντηρημένα κτίρια, τακτοποιημένοι δημόσιοι χώροι, φροντισμένο πράσινο, δρόμοι απαλλαγμένοι από γκράφιτι και οπτικό θόρυβο, και μια ατμόσφαιρα ήσυχης υπερηφάνειας. Δεν επρόκειτο για μνημεία που περίμεναν αποκατάσταση. Ήταν καθημερινές πράξεις φροντίδας. Και αυτές δεν τις διασφάλιζε μόνο η δημόσια διοίκηση, αλλά και πολίτες που κατανοούσαν ότι μια πόλη δεν είναι κάτι που κληρονομείς μία φορά και το θαυμάζεις νοσταλγικά -είναι κάτι που συντηρείς, ξανά και ξανά, ή το χάνεις.
Αποκατάσταση, όχι επανεφεύρεση
Καθώς η πόλη επιχειρεί σήμερα να επανακτήσει τον αστικό της ιστό -να τον καταστήσει ευανάγνωστο, βατό και φιλόξενο για όλα τα κοινωνικά στρώματα, λαμβάνοντας υπόψη τις πραγματικότητες της κινητικότητας του 21ου αιώνα- το ζητούμενο δεν είναι η εγκατάλειψη της σαφήνειας των παλαιότερων πολεοδομικών προτύπων, αλλά η αποκατάστασή τους. Η βελτίωση δεν απαιτεί καινοτομία για την καινοτομία. Απαιτεί παρεμβάσεις που επαναφέρουν σκοπό, συνοχή και φροντίδα.
Αυτή η διάκριση έχει σημασία, διότι η σημερινή κατάσταση της Σπάρτης συχνά παρουσιάζεται είτε ως αποκλειστική αποτυχία της διακυβέρνησης -είτε, εξίσου πρόχειρα, ως πρόβλημα κάποιου άλλου. Η διακυβέρνηση πράγματι φέρει ευθύνη: πεζοδρόμια, φωτισμός, έλεγχος, υποδομές, δημόσια έργα. Όμως η πιο άβολη αλήθεια είναι ότι η υποβάθμιση αποτελεί και συλλογική ηθική αποτυχία. Οι πόλεις δεν φθείρονται μονομιάς. Φθείρονται σταδιακά, μέσω ανεκτής αμέλειας, αναβαλλόμενης ευθύνης και της σιωπηρής κανονικοποίησης της αταξίας.
Το κόστος της αμέλειας
Τα οπτικά τεκμήρια είναι αδιαμφισβήτητα. Όταν οι προσόψεις εγκαταλείπονται, όταν τα κτίρια μένουν κενά και σκόπιμα εκτεθειμένα στα στοιχεία -επιταχύνοντας τη δική τους αποσύνθεση- όταν το γκράφιτι παγιώνεται ως μόνιμη κατάσταση, η πόλη παρακμάζει μπροστά στα μάτια όλων. Όλοι ζημιώνονται. Οι αξίες των ακινήτων μειώνονται. Η πόλη γίνεται λιγότερο ελκυστική τόσο για κατοίκους όσο και για επισκέπτες, αλλά και για Έλληνες που αναζητούν μια εναλλακτική στην ένταση της Αθήνας. Η πεζή κίνηση αραιώνει. Το μικρό εμπόριο ασφυκτιά. Οι δρόμοι παύουν να λειτουργούν ως τόποι και μετατρέπονται σε απλούς διαδρόμους διέλευσης. Ένας παρακμασμένος δρόμος είναι παγκόσμιο σύμβολο δυνητικού ή επικείμενου κινδύνου. Μόλις αυτό το όριο ξεπεραστεί, η παρακμή επιταχύνεται -όχι επειδή οι άνθρωποι δεν νοιάζονται, αλλά επειδή παύουν να πιστεύουν ότι η φροντίδα τους θα ανταποδοθεί ή θα αναγνωριστεί.
Το αντίστροφο ισχύει εξίσου. Ένα συνεκτικό, καλά συντηρημένο δημόσιο και ιδιωτικό περιβάλλον είναι όμορφο. Εκπέμπει ασφάλεια και φροντίδα. Η ομορφιά του παράγει πεζή κίνηση. Η πεζή κίνηση στηρίζει το μικρό εμπόριο. Το μικρό εμπόριο αγκυρώνει την καθημερινή ζωή. Και η καθημερινή ζωή, όταν είναι ορατή και κοινή, παράγει ανθεκτικότητα. Αυτό δεν είναι ρομαντισμός· είναι αστική οικονομία σε ανθρώπινη κλίμακα. Ένα τραπεζάκι καφέ σε ένα καλοσυντηρημένο πεζοδρόμιο προσφέρει περισσότερη αστική ζωντάνια από οποιαδήποτε τελετή εγκαινίων. Η Σπάρτη ήδη διαθέτει πολλά τέτοια παραδείγματα, κυρίως χάρη στη φροντίδα και την πειθαρχία μεμονωμένων επαγγελματιών. Και αυτούς τους ευχαριστούμε όλοι.
Από τις μεγάλες χειρονομίες στην καθημερινή επάρκεια
Καθώς η Ελλάδα παραμένει εμμονική με τη μεγάλη χειρονομία -το μεγαέργο, το masterplan, την συμβολική αποκάλυψη- η καθημερινή επάρκεια καταρρέει αθόρυβα. Δισεκατομμύρια δαπανώνται αλλού, ενώ τα ιστορικά κέντρα αφήνονται να μαραζώνουν. Μελέτες ανατίθενται. Απεικονίσεις πανηγυρίζονται. Εν τω μεταξύ, η πιο ριζοσπαστική και αποτελεσματική πράξη, η συντήρηση, απορρίπτεται ως πεζή.
Εδώ ακριβώς πρέπει να επανέλθει η λογοδοσία στο παρόν.
Η ευθύνη για την επαναδιεκδίκηση του δημόσιου χώρου της Σπάρτης είναι κοινή, αλλά όχι αόριστη. Ο Δήμος οφείλει να παραδίδει έργα με επάρκεια και εντός χρονοδιαγράμματος· να εφαρμόζει τους κανόνες με συνέπεια· να συντηρεί πεζοδρόμια, φωτισμό, δέντρα, σήμανση και καθαριότητα· και να παρέχει καλά οργανωμένους χώρους στάθμευσης που στηρίζουν την πόλη αντί να την κατακλύζουν. Οι πολίτες, από την πλευρά τους, φέρουν ευθύνη για τις προσόψεις τους, τις επιγραφές τους, την ανοχή ή μη στο γκράφιτι, και τη διάθεσή τους να συντηρούν αντί να εγκαταλείπουν τους χώρους που καταλαμβάνουν.
Η αστική τάξη δεν προκύπτει αυθόρμητα. Παράγεται μέσω αποφάσεων, προτύπων και συνέπειας στην εφαρμογή.
Η αμέλεια, σε συνδυασμό με την απουσία ενός σαφούς και συνεκτικού οράματος για το μέλλον, είναι ο πραγματικός εχθρός της αστικής υπερηφάνειας και όχι η επιλογή μεταξύ φοινίκων και πλατάνων.
Ένα κάλεσμα για αστική ενηλικίωση
Το ήθος που απαιτείται δεν είναι αφηρημένο ούτε ιστορικό. Είναι πρακτικό και σύγχρονο: αντοχή αντί για θέαμα, τάξη αντί για υπερβολή, ευθύνη που ασκείται καθημερινά αντί να μετατίθεται προς τα πάνω. Αυτά δεν είναι ρομαντικά ιδανικά. Είναι λειτουργικές προϋποθέσεις για κάθε πόλη που προσδοκά να λειτουργεί ο δημόσιος χώρος της.
Η σύγχρονη ειρωνεία είναι σκληρή. Ο κόσμος επικαλείται συνεχώς το όνομα της Σπάρτης, κι όμως συχνά μας λείπει η πειθαρχία που απαιτείται για να τη διατηρήσουμε. Συζητούμε σύμβολα ενώ ανεχόμαστε τη φθορά. Περιμένουμε σχέδια ενώ αγνοούμε το ξεφλούδισμα της μπογιάς. Απαιτούμε παρεμβάσεις ενώ αρνούμαστε τη φροντίδα.
Οι Σπαρτιάτες δεν θα έπρεπε να διαφωνούν για φοίνικες ή πλατάνια. Η πόλη χρειάζεται διακυβέρνηση, υλοποίηση και συνεργασία. Χρειάζεται ενήλικες -πίσω από πάγκους και πίσω από γραφεία.
Ενήλικες που κατανοούν ότι η συντήρηση δεν είναι κατώτερη της φιλοδοξίας, αλλά το θεμέλιό της. Ότι μια καθαρισμένη πρόσοψη, ένα επισκευασμένο παντζούρι, ένα συγκρατημένο κατάστημα και ένας τοίχος χωρίς γκράφιτι δεν είναι αισθητικές λεπτομέρειες, αλλά πράξεις πολιτισμού. Ότι ο δημόσιος χώρος δεν είναι «ευθύνη κάποιου άλλου», αλλά ο κοινός καθρέφτης του ποιοι είμαστε και τι ανεχόμαστε.
Ο μετασχηματισμός της Σπάρτης δεν θα έρθει μονομιάς, ούτε θα έρθει από μια συνέντευξη Τύπου. Δεν θα έρθει μετά από ακόμη ένα πολυετές «έργο αστικής αναβάθμισης» που, σε οποιαδήποτε άλλη πόλη, θα είχε ολοκληρωθεί σε μήνες και όχι σε χρόνια. Θα έρθει τη στιγμή που αρκετοί πολίτες θα αποφασίσουν ότι η αμέλεια δεν είναι πλέον αποδεκτή, ότι η ομορφιά δεν είναι προαιρετική και ότι η συνέχεια κατακτάται καθημερινά.
Η αγανάκτηση απέναντι στην αδράνεια της πόλης δεν είναι υπερβολική· είναι εύλογη. Αυτό που έλειπε δεν ήταν το ενδιαφέρον, αλλά η πειθαρχία -πειθαρχία στη διακυβέρνηση και πειθαρχία στην καθημερινή αστική ζωή. Πειθαρχία στην υλοποίηση, τον έλεγχο και τη συντήρηση από τον Δήμο· πειθαρχία στη φροντίδα, τη συγκράτηση και την επιμέλεια από τους πολίτες. Εάν εφαρμοστεί με συνέπεια, αυτό θα άλλαζε την πόλη πιο βαθιά από οποιοδήποτε σχέδιο, μελέτη ή ανακοίνωση.
Αυτό δεν είναι νοσταλγία. Είναι αστική ενηλικίωση!
* Ο Πέτρος Ν. Ζουζούλας είναι αρχιτέκτονας και πολεοδόμος με 30 χρόνια επαγγελματικής εμπειρίας. Τις τελευταίες δύο δεκαετίες ζει και εργάζεται στο Ντουμπάι, ενώ διατηρεί ισχυρούς δεσμούς με τη Σπάρτη, τόπο καταγωγής του.
Σημ. Οι εικόνες που συνοδεύουν το άρθρο προέρχονται από βίντεο που δημιούργησε ο Π. Ζουζούλας, στο οποίο παρουσιάζεται η οπτική του για το πώς θα μπορούσε να είναι η Σπάρτη σήμερα. Δείτε το βίντεο παρακάτω.
