του Γεωργίου Μπόνου

Η Αμερική ή ο Νέος Κόσμος όπως αποκαλείται πολλές φορές αποκαλύφθηκε, κατά τους ιστορικούς από τον Χρ. Κολόμβο. Την προσπάθεια του Κολόμβου την χρηματοδότησαν οι βασιλείς της Ισπανίας, Φερδινάνδος και Ισαβέλλα, με σκοπό να ανακαλύψει και να εξερευνήσει τη Δύση.

Ο Κολόμβος πράγματι κατάφερε κατά την τελευταία αποστολή του να φτάσει στη Κεντρική Αμερική το 1502-1504.

Εκεί διαπιστώθηκε ότι ο Νέος Κόσμος, όπως αρχικά συστάθηκε έχει ένα μεγάλο υπόγειο πλούτο.

Έτσι άρχισε σιγά- σιγά να προκαλεί το ενδιαφέρον για την αξιοποίηση και εκμετάλλευση αυτού του πλούτου. Η λύση δόθηκε. Τα εργατικά χέρια δεν υπήρχαν ή υπήρχαν λίγα. Έπρεπε να έρθουν μετανάστες από άλλες χώρες.

Κατά τις ιστορικές πηγές και πληροφορίες, οι πρώτοι μετανάστες ήσαν Άγγλοι και Ισπανοί. Στη συνέχεια άρχισαν να καταφθάνουν απ’ όλο τον κόσμο. Φυσικά και πολλοί Έλληνες.

Στα τέλη του 19ου αιώνα συναντάμε μεμονωμένες περιπτώσεις Ελλήνων μεταναστών κυρίως από την Πελοπόννησο, που βρέθηκαν στο Νέο Κόσμο.

Συγκεκριμένα ο πρώτος Έλληνας που έφτασε στην Αμερική ως μετανάστης ήταν, λέγεται, ο Γρηγόρης Περδικάρης. Λίγο αργότερα ακολούθησε και ο γιος του. Ο χρόνος όμως που πάτησε στο αμερικανικό έδαφος είναι απροσδιόριστος. Πάντως υπολογίζεται στα μέσα περίπου του 19ου αιώνα.

Ένας άλλος Έλληνας ήταν ο Ιωάννης Ζάχος. Έφτασε στην Αμερική με τη βοήθεια του αμερικανού φιλέλληνα Χάσυ (1801-1875). Ήταν εκπαιδευτικός με εμπειρία και διετέλεσε πρώτος διευθυντής της Σχολής Τυφλών. Καταγόταν από αρχοντική οικογένεια της Κωνσταντινουπόλεως.

Ένας τρίτος Έλληνας μετανάστης μεμονωμένος και αυτός ήταν ο Ευάγγελος Αποστολίδης. Ήταν μαθητής του Γαζή στη σχολή Τσαγκαράδας του Πηλίου. Ως μαθητής διεκρίνετο για τη φιλομάθειά του. Στην Αμερική που βρέθηκε το 1883 λέγεται ότι δίδαξε στο Χάρβαρντ.

Την ίδια εκείνη περίοδο έφτασαν και 3 κάτοικοι από τη Ζούπαινα Λακωνίας, ορεινό χωριό στον Πάρνωνα. Και λίγο αργότερα ακολούθησαν 15 ακόμη Ζουπαινιώτες και από το χωριό Τζίτζινα (Πολύδροσο), παραθεριστικό χωριό της Γκορυτσάς Λακωνίας.

Ύστερα από τις παραπάνω μεμονωμένες σχεδόν μεταναστεύσεις Ελλήνων στην Αμερική, παρατηρήσαμε ότι, μετά το 1860, σύμφωνα με μια απογραφή , το μεταναστευτικό ρεύμα αυξανόταν. Οι μετανάστες αυτοί φαίνεται ότι δούλεψαν, αναπτύχθηκαν και προόδευσαν. Έτσι δημιουργήθηκε μια κοινωνική ομάδα με την ονομασία «Ομογένεια».

Την περίοδο αυτή εμφανίζεται και ένας ακόμα μεμονωμένος μετανάστης από τη Ζούπαινα και αυτός, με το όνομα Χρήστος Τσάκωνας. Ο νέος αυτός ταξίδεψε αρχικά στον Πειραιά, στη συνέχεια βρέθηκε στην Αλεξάνδρεια και κατέληξε το 1873 σε ηλικία 24 ετών στην Αμερική.

Η ζωή στο Νέο Κόσμο άρεσε στον Τσάκωνα και μετά από 2 χρόνια επέστρεψε στη Ζούπαινα, στο χωριό του. Εκεί κατάφερε και έπεισε συγχωριανούς του, που τον ακολούθησαν στην Αμερική.

Στο σημείο αυτό μια προσωπική παρέμβαση: Η μητέρα μου γεννήθηκε το 1890 στο Δαφνί. Είχε τρία αδέλφια. Όλοι τους μεγαλύτεροί της. Οι δυο μεγαλύτεροι Βασίλειος και Γεώργιος έφυγαν για την Αμερική το 1890, ο δε τρίτος Ζαχαρίας Κανελλάκος, έφυγε το 1905. Οι δυο πρώτοι έμειναν, δούλεψαν, πρόκοψαν και ο πρώτος απέκτησε και οικογένεια. Ο Ζαχαρίας μόνο επέστρεψε το 1957 στην Ελλάδα. Έμενε στο πατρικό μας στην Τραπεζοντή 3-4 χρόνια. Ύστερα πήγε στη Σπάρτη σε σπίτι ως οικότροφος. Όταν συναντιόμαστε, μου διηγείτο πολλά, που δεν είναι του παρόντος. Επανερχόμαστε: Στη προαναφερθείσα απογραφή υπολογίζεται ότι οι Έλληνες ήσαν 828. Οι περισσότεροι Λάκωνες.

Οι πρώτοι Έλληνες μετανάστες, έστω και μεμονωμένοι, στα τέλη του 19ου αιώνα, έφευγαν απαρατήρητοι. Αργότερα όμως άρχισε να απασχολεί τη χώρα, γιατί δημιουργήθηκε μεταναστευτικό ρεύμα.

Ήδη, σύμφωνα με τα υπάρχοντα στοιχεία, έφτασαν οι μετανάστες τους 16.000, οι οποίοι κυρίως ήσαν Πελοπονήσιοι (Λάκωνες, Αρκάδες, Μεσσήνιοι).

Εξαιτίας του ρεύματος ακούστηκαν και αντιδράσεις, που χαρακτήριζαν τους μετανάστες με έναν τρόπο απαράδεκτο. «Τους αποκαλούσαν απάτριδες».

Υπήρξαν όμως και άλλοι που έγραφαν ότι όσοι πήραν το δρόμο της ξενιτιάς και εγκατέλειψαν τα χωριά τους, το έκαναν για να βελτιώσουν τις δύσκολες συνθήκες που επικρατούσαν εδώ. Και γιατί πίστευαν, ότι ιδιαίτερα της Αμερικής θα επέστρεφαν στην Ελλάδα με δολάρια πολλά, που θα δημιουργούσαν φιλανθρωπικά και άλλα έργα.

Και πράγματι δεν άργησαν αν φανούν τα πρώτα γράμματα- επιστολές με το «τσεκ» μέσα, που βοηθούσαν τους εδώ συγγενείς τους. Ο ταχυδρόμος ήταν το πρόσωπο της ημέρας. Περίμεναν, όσοι είχαν μετανάστες συγγενείς, να πάρουν το γράμμα με κάποια δολάρια μέσα.

Παρά ταύτα οι ανησυχίες συνεχίστηκαν και μάλιστα κυκλοφορούσε το δίλημμα: η μετανάστευση είναι ευλογία ή κατάρα; Έγιναν προσπάθειες από ορισμένους να αποθαρρύνουν την μετανάστευση. Και κυρίως την εποχή που ήταν πρωθυπουργός ο Χαρίλαος Τρικούπης. Ένας επιτυχημένος πολιτικός. Είχε εξαγγείλει ορισμένα μεγάλα έργα, που θα έβρισκαν δουλειά εδώ π.χ. Η αποξήρανση της λίμνης Κωπαΐδας στη Στερεά Ελλάδα. Χιλιάδες στρέμματα θα διανέμοντο σε ακτήμονες και άλλους αγρότες.

Επίσης άλλο μεγάλο έργο ήταν η διάνοιξη της διώρυγας της Κορίνθου μήκους 6 χλμ, καθώς και η κατασκευή 200χλμ. Σιδηροδρομικού δικτύου κ.α. Όλα αυτά και άλλα δημιουργούσαν προϋποθέσεις παραμονής των Ελλήνων στην πατρίδα.

Παρά ταύτα ο γνωστός ιστορικός Γιάννης Γιαννουλόπουλος με το βιβλίο του «Η ευγενής μας τύφλωσις», σημειώνει χαρακτηριστικά: ο αριθμός των μεταναστών σε διάφορες εποχές ήταν: 1871-1880 μετανάστευσαν 210, το 1881-1890 2300, το 1891-1900 16.000 περίπου, το 1901-1910 167.000, το 1911-1920 185.000 και το 1921 42.000 μετανάστες.

Μετά τις διακυμάνσεις, τις διαφοροποιήσεις και τις αυξομειώσεις των μεταναστών παρατηρήσαμε ότι ορισμένες χρονικές περιόδους όπως μετά τον ατυχή πόλεμο του 1897 υπήρξαν σημαντικές μεταβολές. Την περίοδο που αναφέραμε εγκατέλειψαν την Ελλάδα 7.500 μετανάστες, κυρίως και πάλι από την Πελοπόννησο.

Στις αρχές του 20ου αιώνα παρατηρήθηκε ότι το ¼ του ανήλικου ανδρικού πληθυσμού, το παρακάτω φαινόμενο. Οι πρωτοπόροι μετανάστες άρχισαν να φέρνουν και κοπέλες από την Ελλάδα για να δημιουργήσουν οικογένεια. Γνωστή άλλωστε και η κινηματογραφική ταινία του Παύλου Βούλγαρη «Οι Νύφες». Το στιγμιότυπο να περιμένουν οι υποψήφιοι γαμπροί καλό στολισμένοι με μια φωτογραφία στα χέρια να περιμένουν στην προκυμαία το καράβι με τις κοπέλες.

Επίσης παρατηρήθηκε μεγάλη αύξηση των μεταναστών κατά την διάρκεια του «Σταφιδικιού» στις περιοχές της Πελοποννήσου κατά το 1893-1905.

Τέλος οφείλουμε να υπογραμμίσουμε ότι οι μετανάστες αντιμετώπιζαν αρχικά προβλήματα προσαρμογής και συνθηκών διαβίωσης. Βρέθηκαν, είναι αλήθεια, σε μια χώρα άγνωστη, αλλά πλούσια. Πολλοί δούλεψαν και πρόκοψαν. Βοήθησαν τους συγγενείς τους στην πατρίδα με δολάρια σε επιστολές-γράμματα. Με το χρηματιστήριο τη δεκαετία του 1920 πολλοί απέκτησαν μεγάλες περιουσίες. Ο τζόγος του χρηματιστηρίου είχε επηρεάσει πολλούς μετανάστες και φυσικά και τους Έλληνες.

Λόγω του αμύθητου πλούτου η παραμονή στην Αμερική φαινόταν από το γεγονός ότι πολλοί απαιτούσαν την αμερικανική ιθαγένεια. Ενώ τα πρώτα χρόνια απέφευγαν να αποκτήσουν την ιθαγένεια. Πίστευαν αργά ή γρήγορα θα επέστρεφαν στην Ελλάδα.

Σύμφωνα με υπάρχοντα στοιχεία μέχρι το 1910 μόνο περίπου 2000 Ελληνοαμερικανοί είχαν αποκτήσει την υπηκοότητα. Ενώ το 1920 ο αριθμός έφτασε περίπου τις 30.000, που είχαν αποκτήσει την αμερικανική ιθαγένεια.

Και φτάνουμε στο 1930 που ο αριθμός, σύμφωνα με την απογραφή, αυξάνεται δραματικά σε 75.000 ελληνικής καταγωγής που απέκτησαν την αμερικανική υπηκοότητα.

Στην εξέλιξη αυτή συντέλεσαν οι νόμοι του 1921 και 1924 που περιόριζαν την μετανάστευση από την Ελλάδα. Παρείχαν όμως και δικαιώματα σ’ εκείνους που είχαν την αμερικανική υπηκοότητα, να φέρνουν π.χ. την σύζυγο και τα παιδιά τους με πρόσκληση.

Και τα επόμενα χρόνια ελήφθησαν και άλλα ευεργετικά μέτρα για τους Έλληνες μετανάστες που αποκτούσαν αμερικανική ιθαγένεια.

Έτσι τα γεγονότα αυτά δίνουν «ανάγλυφη την βαθμιαία μεταστροφή στον προσανατολισμό των Ελλήνων μεταναστών. Οπότε αρχίζουν να θεωρούν την Αμερική σαν δεύτερη πατρίδα τους και όχι σαν μια προσωρινή παρένθεση στη ζωή τους».

Παρ’ όλα αυτά, όπως προαναφέραμε αρχικά οι δυσκολίες, τα προβλήματα που παρατηρήθηκαν στους πρώτους μετανάστες και ιδιαίτερα στις κοπέλες που τις έστελναν να παντρευτούν έναν άγνωστο, ήταν υπαρκτά. Και έχουμε με το τραγούδι το γνωστό «Μη με στέλνεις μάνα μου στην Αμερική γιατί θα μαραζώσω και θα μείνω ΄κει». Το τραγούδι αυτό τη δεκαετία του 1930 είχε μεγάλη επιτυχία, περισσότερο δε γιατί το τραγούδησαν δυο μεγάλες τραγουδίστριες: η Ρόζα Εσκενάζυ και η Ρίτα Αμπατζή.

Το παραθέτουμε στη συνέχεια:

«Μην με στέλνεις μάνα μου»
Μη με στέλνεις μάνα στη Αμερική
γιατί θα μαραζώσω και θα πεθάνω εκεί

Δολάρια δε θέλω πώς να σου το πω
κάλλιο ψωμί, κρεμμύδι κι αυτόν π' αγαπώ

Αγαπώ μάναμ κάποιον στο χωριό,
όμορφο λεβέντη και μοναχογιό

Γιώργο μου σ' αφήνω φεύγω μακριά,
παν' να με παντρέψουν μες την ξενιτιά

Μ' έχει φιλημένη μες στη ρεματιά
και αγκαλιασμένη, στο κήπο στις ιτιές

Σαν αρνί με πάνε να με σφάξουνε
μα εκεί απ' τον καημό θα με θάψουνε.