Ο Πόντος, για να τον προσδιορίσουμε γεωγραφικά, βρίσκεται κατά μήκος στα νότια παράλια του Εύξεινου Πόντου. Καταλαμβάνει έκταση νοτιότερα από το Βατούμ της Γεωργίας μέχρι τις εκβολές του ποταμού Άλυ, κοντά στη Σινώπη.
Στο εσωτερικό υπάρχουν μεγάλες και υψηλές οροσειρές που φτάνουν στο ύψος 3000 μέτρων. Ανάμεσα στις οροσειρές ρέουν πολλά μεγάλα και μικρά ποτάμια που δημιουργούν πολλές μικρές και μεγάλες εύφορες κοιλάδες.
Η έκταση του Πόντου υπολογίζεται περίπου πάνω από 70.000 τετραγωνικά χιλιόμετρα. Ολόκληρη η ακτογραμμή βρέχεται από τον Εύξεινο Πόντο που εκβάλλουν όλα τα ποτάμια. Έχει ένα πλούσιο θαλάσσιο διαμελισμό με πολλά λιμάνια. Σε όλη την ακτογραμμή βρίσκονται σχεδόν όλες οι μεγάλες πόλεις-λιμάνια. Η Τραπεζούντα, πρωτεύουσα και μεγάλο λιμάνι, η Κερασούντα, η Σαμψούντα, η Οινόη και η Σινώπη.
Για πολλούς αιώνες κυριαρχείτο και δραστηριοποιείτο στο παραλιακό μέρος, το ελληνικό στοιχείο. Ο πληθυσμός του Πόντου κατά τον 17ο αιώνα που βρισκόταν σε μεγάλη ακμή έφτανε τις 180.000 κατοίκους. Αργότερα κατά τον 19ο αιώνα για πολλούς λόγους κυρίως από τους διωγμούς, όπως έχουμε αναφερθεί σε ξεχωριστό κεφάλαιο, ο πληθυσμός έπεσε στις 120.000 κατοίκους.
Η κυριαρχία των Ελλήνων στον Πόντο έφτανε σε μεγάλη έκταση, που καθιστούσε τον Εύξεινο Πόντο σαν μια λίμνη ελληνική, σύμφωνα τους ειδικούς ιστορικούς και κοινωνιολόγους.
Η παρουσία του ελληνικού στοιχείου, όπως προαναφέραμε, κατά τις μυθικές παραδόσεις διαδραμάτισε κατά την αρχαιότητα πολλά γεγονότα π.χ. ο Φρίξος και η Έλλη, η Αργοναυτική εκστρατεία με το χρυσόμαλλο δέρας, ο Προμηθέας Δεσμώτης, η Ιφιγένεια εν Ταύροις, οι Αμαζόνες κ.ά. Σύμφωνα με τη Μυθολογία, η Μαύρη Θάλασσα ήταν άγρια, φοβερή και άξενη. Όμως, το ελληνικό δαιμόνιο και οι ικανότητες των Ελλήνων ναυτικών κατάφεραν να την κατακτήσουν.
***
Η ονομασία Πόντος, κατά τις ιστορικές μαρτυρίες, είναι μάλλον έκφραση περισσότερο πολιτική παρά γεωγραφική, που χρησιμοποιήθηκε μετά την εποχή του Μεγάλου Αλεξάνδρου. Αργότερα έγινε γνωστό από τον Μιθριδάτη ΣΤ΄ (120-65 π.Χ.).
Υπάρχει και άλλη εκδοχή για την ονομασία. Ο Πόντος δημιουργήθηκε, σύμφωνα με τις ιστορικές μαρτυρίες σε παλαιότερες εποχές, ίσως κατά την περίοδο της Αργοναυτικής Εκστρατείας, λόγω των μεταλλείων και του μεταλλευτικού πλούτου. Ο πλούτος αυτός προκάλεσε τους Έλληνες, οι οποίοι είχαν εγκατασταθεί στα παράλια του Εύξεινου Πόντου για να τον αξιοποιήσουν.
Η χώρα χωρίζεται από μια οροσειρά που είναι προέκταση του Καυκάσου. Τη διαρρέουν μικρά και μεγάλα ποτάμια. Μερικά από αυτά είναι πολύ ορμητικά και προκαλούν πολλάκις καταστροφές.
Στη χώρα του Πόντου παράγονται πολλά προϊόντα: κρασί, δημητριακά, κεράσια, αραβόσιτος, οπωρικά (μήλα, αχλάδια, ροδάκινα), όσπρια (μαυρομμάτικα), καπνός, ξυλεία, ψάρια, χαλκός, σίδηρος, μαγγάνιο, άργυρος κ.ά.
Ο διάσημος γεωγράφος Στράβων είχε καταγωγή από τον Πόντο. Για την περιοχή του είχε γράψει ότι είναι χώρα του χάλυβα και του αργύρου. Η εκμετάλλευση των μεταλλείων αυτών αποτελούσε από τους αρχαίους χρόνους το κυριότερο οικονομικό έσοδο.
Οι Τούρκοι, μάλιστα, εκμεταλλεύτηκαν τις μεταλλευτικές εργασίες και χρησιμοποίησαν τους Έλληνες κατοίκους, ειδικούς για τις δουλειές αυτές. Επίσης και τους μεταλλωρύχους. Παραχώρησαν στους Έλληνες και διάφορα προνόμια σε τέτοιο βαθμό, ώστε με τους διωγμούς των Νεοτούρκων, να καταφεύγουν σε άλλα μέρη της Μικράς Ασίας. Δηλαδή, τους προστάτευαν με αυτόν τον τρόπο.
Μεγάλο κέντρο μεταλλωρύχων στον Πόντο ήταν στο «σατζάκι» δηλαδή στη διοίκηση της Αργυρούπολης. Υπήρχε εκεί οίκος αργύρου, «αργυρείο» το ονόμαζαν, που ήταν τότε το πιο σύγχρονο της Τουρκίας. Η δε Αργυρούπολη ήταν τότε πόλη με 4.157 κατοίκους και απείχε από το λιμάνι της Τραπεζούντας 120 χιλιόμετρα. Από το λιμάνι αυτό γινόντουσαν όλες οι εξαγωγές των μεταλλείων.
Τον 18ο αιώνα τα μεταλλεία εξαντλήθηκαν στην περιοχή της Αργυρουπόλεως και οι κάτοικοι άρχισαν να μεταναστεύουν και να αναζητούν άλλα μεταλλεία στην περιοχή του Πόντου. Κατά τον 19ο αιώνα οι μεταλλουργικές εργασίες του Πόντου παραμελήθηκαν από τις τότε τουρκικές κυβερνήσεις και τα προνόμια των μεταλλουργών καταργήθηκαν.
Όμως, τα τελευταία χρόνια η εκμετάλλευση των μεταλλείων άρχισαν και πάλι τις εργασίες με σημαντική ανάπτυξη. Όταν έγινε η ανταλλαγή των πληθυσμών το 1923, όλοι οι Έλληνες του Πόντου κατέφυγαν στην Ελλάδα.
Ο πληθυσμός τα νεότερα χρόνια του Πόντου, κυρίως πριν από τους Βαλκανικούς Πολέμους 1912-1913, υπολογιζόταν περίπου σε 2 εκατομμύρια κατοίκους, εκ των οποίων οι 450.000 ήταν Έλληνες ορθόδοξοι, σύμφωνα με έγκυρες ελληνικές πηγές.
Σήμερα, μετά την εξόντωση των Αρμενίων και απομάκρυνση ή μετανάστευση των Ελλήνων στην Ελλάδα, έμειναν μόνο Μουσουλμάνοι, δηλαδή Τούρκοι, Λαζοί, Κιρκίσιοι, Κούρδοι, Τάταροι κ.ά.
Μόνο στη γενική διοίκηση (τέως) Τραπεζούντας από τους 869.000 Μουσουλμάνους, οι 55.000 ήταν Λαζοί και 60.000 Κιρκίσιοι, σύμφωνα με τις τουρκικές στατιστικές αρχές.
Στον Πόντο οι πρώτες πόλεις που ιδρύθηκαν ήταν η Τραπεζούντα το 756 π.Χ., που θεωρείται η αρχαιότερη πόλη. Οι πρώτοι κάτοικοι μετανάστες ήρθαν από την αρχαία πόλη «Τραπεζούς» της Αρκαδίας και τη Σινώπη τον 8ο π.Χ. αιώνα. Στα παράλια του Πόντου ιδρύθηκαν και άλλες πόλεις, η Αμισός, η Κερασούντα, η Ηράκλεια κ.ά. Η σημαντικότερη ήταν η Τραπεζούντα, με την οποία θα ασχοληθούμε εκτεταμένα σε ξεχωριστό κεφάλαιο.
Ύστερα από μερικούς αιώνες, γράφουν οι έγκυρες ιστορικές πηγές, εμφανίστηκε και άρχισε να διαδίδεται ο Χριστιανισμός. Οι κάτοικοι του Πόντου γίνονται χριστιανοί από τους Γαλάτες. Είναι γνωστή άλλωστε η επιστολή του Αποστόλου Παύλου «προς τους Γαλάτες». Κυρίως ο Χριστιανισμός ριζώθηκε την εποχή των Ρωμαίων. Ο διάσημος συγγραφέας και πολιτικός Πλίνιος (23-113 μ.Χ.) συνέβαλε σημαντικά. Κατά τα νεότερα χρόνια, τον 3ο αιώνα μ.Χ., χάρη στο ενδιαφέρον και στο ζήλο του Αγίου Γρηγορίου επισκόπου Νέας Καισαρείας, η διάδοση του Χριστιανισμού στον Πόντο πήρε μεγάλες διαστάσεις.
***
Επανερχόμαστε στον Πόντο και στους Έλληνες της περιοχής. Στα τέλη του 18ου αιώνα στράφηκαν προς το εξωτερικό και κυρίως προς την μεσημβρινή Ρωσία. Ήδη στα ορεινά μέρη του Πόντου οι Έλληνες είχαν επιτελέσει σπουδαίοι έργο, είχαν διασώσει αξιόλογο μέρος του Ελληνισμού.
Στατιστικά βέβαια στοιχεία δεν υπάρχουν ή είναι ελλιπή. Πάντως, σύμφωνα με υπολογισμούς νεότερων μελετητών, το ελληνικό στοιχείο του Πόντου υπέστη μεγάλη μείωση, η οποία ξεπέρασε το 50%, και σημειώθηκε μετά το 1650, εξαιτίας των μεταναστεύσεων και της τυραννίας των ντερεμπέηδων. Η μετακίνηση που παρατηρήθηκε στα παράλια του Πόντου, δηλαδή στις πυκνοκατοικημένες περιοχές, ήταν επίσης μεγάλη. Ενώ στο εσωτερικό και στα ορεινά ο ελληνικός πληθυσμός στα μέσα του 18ου αιώνα αυξήθηκε πάρα πολύ, σχεδόν τριπλασιάστηκε, σύμφωνα με υπολογισμούς ειδικών.
Έτσι έχουμε: Η Αργυρούπολη το 1750 έφτασε τις 60.000 κατοίκους. Γενικά στις αρχές του 19ου αιώνα, ο πληθυσμός του Πόντου είχε μειωθεί αισθητά, σε σύγκριση με τον πληθυσμό στις αρχές του 15ου αιώνα, και έφτανε τις 100-120.000 κατοίκους. Στις αρχές του 16ου αιώνα υπολογιζόταν σε 180.000.
«Στα 1865 ο ελληνικός πληθυσμός του Πόντου υπολογίζεται σε 260.000 κατοίκους. Λίγα χρόνια αργότερα έφτασε τις 330.000, εκτός από χιλιάδες άλλους που έχασαν τη γλώσσα τους, αλλά κράτησαν την εθνική τους συνείδηση. Η πρωτεύουσα Τραπεζούντα, στα πρώτα χρόνια του 19ου αιώνα, είχε μόνο 3.000 Έλληνες, ενώ στα 1870 ο αριθμός των Ελλήνων ξεπέρασε τις 7.500». Στοιχεία από την Ιστορία του Ελληνικού Έθνους.
Κλείνουμε το κεφάλαιο αυτό με την πλούσια Ποντιακή Μουσική παράδοση, την οποία οι κατά τόπους σύλλογοι Ποντίων διατηρούν και φυλάττουν ως κόρην οφθαλμού.
Οι Έλληνες δέχτηκαν τους πρόσφυγες του Πόντου με στοργή και αγάπη. Το προσφυγικό στοιχείο εκεί που εγκαταστάθηκε κυρίως στη βόρειο Ελλάδα και στα μεγάλα αστικά κέντρα Αθήνα, Πειραιά, Θεσσαλονίκη προσαρμόστηκε και συνεργάστηκε. Αναγνώρισαν οι πάντες ότι ήρθε ένα δυναμικό στοιχείο που βοήθησε και στη σύγχρονη εξέλιξή του.
Έφερε μαζί του την ποντιακή μουσική παράδοση που αποτελούν πατρογονική κληρονομιά. Εκφράζεται δε με το τραγούδι, τον χορό, τα ήθη και έθιμα και τον αγωνιστικό χαρακτήρα των Ποντίων. Επίσης η διάλεκτος, ο λόγος, τα μουσικά όργανα, ιδιαίτερα η λύρα, έχουν καταβολές στους αρχαίους ελληνικούς χρόνους, σύμφωνα με έγκυρες ιστορικές πηγές. «Τα τραγούδια, τα ποντιακά αντλούν πηγές από τους αρχαίους ρυθμούς και από τα νεότερα περιστατικά της ζωής (έρωτες, προδοσίες, φιλίες κ.τλ.) αλλά και εθνικές και ιστορικές μνήμες».
Οι σημερινοί χοροί των Ποντίων φαίνεται «μορφολογικά να έλκουν την καταγωγή τους από τους υστεροβυζαντινούς χρόνους και ενδεχομένως από τον Μεσαίωνα». Είναι ο ποντιακός χορός πολιτιστικό στοιχείο που φανερώνει μια στάση ζωής των Ποντίων και αποδεικνύει αισθητικές αντιλήψεις του ποντιακού Ελληνισμού.
