Γράφει ο Παναγιώτης Ιω. Καμηλάκης*

Το Σάββατο 24 Μαΐου 2025 πραγματοποιήθηκε στη Μαγούλα του Δήμου Σπάρτης (αίθουσα εκδηλώσεων του Δημοτικού Σχολείου) σημαντική επιστημονική ημερίδα, την οποία οργάνωσαν από κοινού και σε αγαστή συνεργασία οι φορείς της λακωνικής κωμόπολης (Ενορία, Δημοτικό Σχολείο, και τρεις σύλλογοι υπό τον συντονισμό οργανωτικής επιτροπής από ανθρώπους της Μαγούλας και επιστήμονες-ερευνητές).

Ήταν η δεύτερη επιστημονική ημερίδα της Μαγούλας, ως συνέχεια κατά κάποιο τρόπο της πρώτης, που έγινε στις 30 Απριλίου 2017 και είχε τότε θεματικό κύκλο «Μαγούλα Σπάρτης: Ιχνηλατώντας την ιστορία, τη λαογραφία και τους ανθρώπους της (τα πρακτικά της εκδόθηκαν, Μαγούλα Σπάρτης 2018, σχ. 8ο, σελ.159, από τις εκδόσεις «Ιδεομορφή»). Έτσι, έστω και μετά από οκτώ χρόνια, πραγματοποιήθηκε η δεύτερη ημερίδα με θέμα «Μαγούλα Σπάρτης-Μετανάστευση: Τόπος, άνθρωποι, μνήμη, ευεργέτες». Πρωτοστάτης και ψυχή της ημερίδας, όπως και της πρώτης, ήταν ο Μαγουλιώτης φιλόλογος, αγαπητός φίλος και παλαιός συμφοιτητής μου στη Φιλοσοφική Σχολή του Πανεπιστημίου Αθηνών στα δύσκολα χρόνια της επταετούς Δικτατορίας, Σωτήρης Ι. Παυλάκος, αληθινός λάτρης του γενέθλιου τόπου του, στον οποίο προσπαθεί να ανταποδώσει ό,τι του προσέφερε ως τώρα στην ζωή του. Ο Σωτ. Παυλάκος, έχοντας την θερμή και αποτελεσματική συμπαράσταση της ακούραστης συζύγου του, Καίτης Ι. Τοπάλη, η οποία είχε και την επιμέλεια έκδοσης των πρακτικών της ημερίδας του 2017, και ολόκληρης της οικογένειάς του και φίλων του, εργάστηκε μεθοδικά και από καιρό για την οργάνωση, σε όλες τις λεπτομέρειές της,  της δεύτερης ημερίδας, προκαλώντας συσκέψεις προετοιμασίας της τόσο στην Μαγούλα, όσο και στην Αθήνα.

Την ημερίδα, στην οποία προήδρευσε ο Σπαρτιάτης συγγραφέας, Μελ. Μελετόπουλος, άνοιξε με την εισαγωγική του ομιλία ο Σωτ. Παυλάκος, ο οποίος επικέντρωσε τον λόγο του στα προσωπικά βιώματα και τις παιδικές μνήμες του από τη σχέση και τις επαφές της οικογένειάς του με συγγενείς αποδήμους στη Βορ. Αμερική και σε ό,τι συνεπάγονται αυτές οι στενές σχέσεις (παιδικά δώρα και χρηματικά εμβάσματα στην αλληλογραφία με τους συγγενείς αποδήμους κ.ά.), ιδίως για τα παιδιά της Μαγούλας των πρώτων δύσκολων μεταπολεμικών δεκαετιών.

Στο κύριο επιστημονικό μέρος της ημερίδας εισήγαγε το πυκνό ακροατήριο Μαγουλιωτών κ.ά. η Ευαγγελία Γεωργιτσογιάννη, Καθηγήτρια της Ιστορίας της Τέχνης και του Πολιτισμού στο Χαροκόπειο Πανεπιστήμιο, η οποία, σημειωτέον, σε πολλές ερευνητικές μελέτες και συγγραφές της έχει ασχοληθεί με σημαντικά και ενδιαφέροντα θέματα Πολιτισμού και Ιστορίας των Ελλήνων της Διασποράς, μεταξύ αυτών και της Λακωνίας. Έτσι θέμα της ήταν «Η μετανάστευση των Λακώνων στην Αμερική: Λάκωνες στο Σαν Φραντσίσκο, Καλιφόρνια». Παρουσίασε πρωτότυπο και άγνωστο υλικό για την παρουσία και δράση των Λακώνων μεταναστών στην περιοχή του Αγίου Φραγκίσκου. Τόνισε, μεταξύ άλλων, τη μεγάλη συμβολή τους και στην ανάπτυξη της ζαχαροπλαστικής εκεί. Ας σημειωθεί εδώ ότι γενικότερα οι Έλληνες, που εγκαταστάθηκαν στο Σαν Φραντσίσκο, είχαν ιδιαίτερη επίδοση  και στο επάγγελμα του παντοπώλη και την ανάπτυξη πολυάριθμων παντοπωλείων. Από τα υπερπεντακόσια παντοπωλεία της πόλης στις αρχές του 20ού αιώνα (πριν από το 1917) τα μισά ήταν ελληνικά. Είναι μάλιστα εντυπωσιακό το γεγονός ότι ιδρυτές και δημιουργοί των επιχειρήσεων αυτών υπήρξαν απλοί Έλληνες εργάτες, των σιδηροδρομικών προ παντός γραμμών, οι οποίοι, αφού εξοικονομούσαν  ένα επαρκές ποσόν από 500 δολλάρια και άνω, έσπευδαν να επιδοθούν σε τέτοιες επικερδείς επιχειρήσεις, που συχνά  ήταν ανώτερες  των δυνατοτήτων τους και απαιτητικές, αν η απασχόληση αυτή συσχετιστεί με το χαμηλό μορφωτικό επίπεδο των Ελλήνων μεταναστών (25-30% των οποίων ήταν τότε αγράμματοι).

Ακολούθησε η Διδάκτωρ Ιστορίας, Γιώτα Τουργέλη, από το Κιάτο με θέμα «Εισφορές βιοπαλαιστών μεταναστών και ‘εκπολιτισμός’ της ελληνικής υπαίθρου: Οι Λάκωνες της Αμερικής και η σωματειακή δράση τους (α΄ μισό του 20ού αιώνα)». Ήταν ανακοίνωση πολύ ενδιαφέρουσα, πλούσια σε στοιχεία και επισημάνσεις για τη σωματειακή οργάνωση και δράση των μεταναστών Λακώνων της Αμερικής, τη μεγάλη προσφορά στον γενέθλιο τόπο τους, τον οποίο ποτέ δεν ξέχασαν εκδηλώνοντας και έμπρακτα την αγάπη τους προς αυτόν με σημαντικά κοινωφελή έργα και αξιομνημόνευτες ευεργεσίες εκ μέρους διαφόρων επιτυχημένων οικονομικά μεταναστών.

Ο Μαγουλιώτης μουσειολόγος, Αναστάσιος Τυροβολάς, ΜΑ του Πανεπιστημίου Αθηνών, είχε το ενδιαφέρον και ζωντανό λαογραφικό-ανθρωπολογικό θέμα «Μνήμη και προφορική Ιστορία: Ζωές, ταξίδια, αντικείμενα, αναμνήσεις. Όταν για τη Μαγούλα μιλούν τα παιδιά της». Αφού έκανε θεωρητική αναφορά στους όρους μνήμη, προφορική ιστορία κλπ και στηριζόμενος σε στοιχεία επιτόπιας έρευνας, την οποία πραγματοποιεί για αρκετό καιρό στο γενέθλιο χωριό του, αναφέρθηκε στις σχέσεις των μεταναστών Μαγουλιωτών με τον τόπο γέννησής τους, ιδίως της πρώτης γενεάς, τις επισκέψεις τους κλπ, τα καλοκαίρια στη Μαγούλα. Όπως τόνισε, οι παλαιότεροι αργούσαν να επισκεφθούν το χωριό και τους συγγενείς τους -και είναι εύλογο με τις δυσκολίες προσαρμογής και αποκατάστασης που αντιμετώπιζαν στην Αμερική-. Οι νεώτεροι το επισκέπτονταν συχνότερα, ενώ διαπιστώνεται ότι στην ταυτότητά τους είχαν ενσωματώσει και πολλά πολιτιστικά στοιχεία της αμερικανικής ζωής. Χαρακτηριστικό και άμεσα εμφανές στοιχείο της ταυτότητάς τους είναι το «ελληνοαμερικανικό» γλωσσικό ιδίωμα που έχουν διαμορφώσει, με πολλές λέξεις αμερικανικές (αγγλικές), που εμφανίζονται στον καθημερινό τους λόγο εξελληνισμένες. Πχ γροσαρία (η) = παντοπωλείο (grocery), κάρο (το) = αυτοκίνητο (car), μπίλι (το) = λογαριασμός (bill) κ. ά. πολλά. Το ίδιο φαινόμενο παρατηρείται και σε άλλους Ελληνοαμερικανούς, όπως, για παράδειγμα, στους καταγόμενους από τα Νικιά της Νισύρου. 

Η Δδιδάκτωρ ιστορικός και αρχειονόμος, τέως προϊσταμένη των ΓΑΚ-Αρχείων Λακωνίας, Ιστορικός μάλιστα της Νεοελληνικής Εκπαίδευσης στη Λακωνία, Πέπη Γαβαλά, είχε θέμα με τον χαρακτηριστικό τίτλο «Επάγγελμα πατρός απόδημος. Μαγούλα Λακωνίας, τέλη 19ου -αρχές 20ού  αιώνα», περίοδο την οποία γνωρίζει πολύ καλά η εισηγήτρια. Στηριζόμενη σε ενδιαφέρον αρχειακό, έντυπο και άλλο υλικό εφημερίδων, περιοδικών, φιλολογικών ημερολογίων της εποχής, μάς έδωσε,  μεταξύ άλλων, και ενδιαφέροντα ποσοτικά στοιχεία για τη μετανάστευση της Επαρχίας Λακεδαίμονος, όπου ανήκει και η Μαγούλα (ποσοστά μεταναστών, ποσοστό ανδρών και πολύ μικρό γυναικών τότε, το οποίο όμως αυξάνεται αργότερα. Ας σημειωθεί εδώ ότι στις αρχές του 20ού αιώνα (1908), το ποσοστό των ανδρών μεταναστών στην Αμερική ήταν 96%, το μεγαλύτερο από τους μετανάστες των περισσότερων ευρωπαϊκών χωρών στην Αμερική, εξαιρουμένων των Σέρβων, Μαυροβουνίων και Βουλγάρων που έφτανε το 97,2%, ενώ των Ελληνίδων μεταναστριών μόλις στο 4%). Από τα μαθητολόγια της εποχής, όπως ανέφερε η ομιλήτρια, προκύπτει ότι από το 1912 και εξής αποδημούν και πολλοί πατεράδες μαθητών, οι οποίοι αυξάνονται με την πάροδο του χρόνου. Αναφέρθηκαν και ονόματα πολλών Μαγουλιωτών μεταναστών στην Αμερική τις πρώτες δεκαετίες του 20ού αιώνα με στοιχεία από μαθητολόγια του Σχολείου της Μαγούλας. Το 1901, περισσότεροι από 1000 άνδρες από την Επαρχία Λακεδαίμονος έφυγαν στην Αμερική και λίγες γυναίκες. Παρουσιάστηκαν στοιχεία όχι μόνο για τις μετακινήσεις, αλλά και για τους γάμους των αποδήμων. Είναι χαρακτηριστικό ότι μερικοί κάτοικοι δεν δήλωναν στο δημοτολόγιο της Μαγούλας ότι βρίσκονταν ως μετανάστες στην Αμερική. 

Ακολούθησε ο Διδάκτωρ Ιστορίας, Ιωάννης Τσουλόγιαννης, καθηγητής Δευτεροβάθμιας Εκπαίδευσης και οργανοποιός, ο οποίος παρουσίασε με πλούσια και άγνωστα στοιχεία το θέμα «Οικογένεια Σταθόπουλου: Από τη Μαγούλα στη κορυφή της παγκόσμιας μουσικής βιομηχανίας». Αναφέρθηκε αρχικά στον Αναστάσιο Σταθόπουλο (+1915), ο οποίος καταγόταν από την Καστανιά Λακωνίας, μετανάστη με αξιοθαύμαστη κινητικότητα (αρχικά στην Αθήνα, στη συνέχεια δούλεψε στη Σμύρνη), που το 1903 πήγε στην Αμερική, όπου δημιούργησε εργοστάσιο κατασκευής μουσικών οργάνων στη Νέα Υόρκη. Όργανα παραγωγής του εργοστασίου του κυκλοφορούσαν και στην Ελλάδα (όπως λαούτο λαϊκού οργανοπαίκτη στα Χανιά Κρήτης). Ο ομιλητής αναφέρθηκε και στους νεώτερους Σταθόπουλους, που ως Μαγουλιώτες πλέον συνέχισαν την ίδια επιτυχή επαγγελματική δραστηριότητα στις Ηνωμένες Πολιτείες, παρουσιάζοντας συγχρόνως και πλούσιο εικονογραφικό υλικό.

Η φιλόλογος-συγγραφέας, Μεταξία Παπαποστόλου, με θέμα «Η προσφορά των Μαγουλιωτών ομογενών σε κοινωφελή έργα της Μαγούλας: Το παράδειγμα του Ιωάννου και της Αικατερίνης Σαϊνοπούλου και της Ιωάννας Μπούρα», αναφέρθηκε στον αξιομνημόνευτο τοπικό ευεργετισμό της Μαγούλας από τα ξενιτεμένα παιδιά της, με επίκεντρο τον μεγάλο ευεργέτη Σαϊνόπουλο και την οικογένειά του, καθώς και την Ιωάννα Μπούρα. Ο ευεργετισμός των ξενιτεμένων όπου γης προς τον εκάστοτε γενέθλιο τόπο τους, λειτουργία ιστορικά και πραγματικά προοδευτική, αποτελεί μεγάλο κεφάλαιο της Ιστορίας και του Πολιτισμού πολλών περιοχών της Ελλάδας, τις οποίες σημάδεψε καίρια η αποδημία –ιστορική διασπορά παλαιότερα και η νεώτερη μετανάστευση μεταγενέστερα. Εγγράφεται στη λειτουργία εκείνη της αστικής τάξης, που επιχείρησε να πραγματοποιήσει τον αστικό μετασχηματισμό της ελληνικής κοινωνίας.

Τελευταία ανακοίνωση ήταν και πάλι από τον Τάσο Τυροβολά, με τίτλο «Παρουσίαση συνέντευξης με την Αργυρώ Χιώτη, μετανάστρια πρώτης γενιάς (από το 1967) στις ΗΠΑ και συζήτηση μαζί της με το κοινό», στην οποία παρουσιάστηκε σε power point η συνέντευξη, η οποία έγινε με την γνωστή σε λαογράφους και ανθρωπολόγους μέθοδο της ημικατευθυνόμενης συνέντευξης. Από τη συνέντευξη προέκυψαν ενδιαφέροντα στοιχεία για την οπτική των ίδιων των μεταναστών, και μάλιστα της πρώτης γενιάς, για τη μετανάστευση σε σχέση και με τον γενέθλιο τόπο, τη Μαγούλα. Ακολούθησε ενδιαφέρουσα συζήτηση μεταξύ της Αργυρώς Χιώτη και του κοινού και των εισηγητών.

Ας σημειωθεί ότι εμβόλιμα, μεταξύ των ανακοινώσεων, μαθήτριες της ΣΤ΄ τάξης του Δημοτικού Σχολείου Μαγούλας απάγγειλαν δημοτικά τραγούδια και ένα ποίημα σχετικά με την ξενιτιά και τους καημούς της για τους ξενιτεμένους και τους οικείους τους που έμειναν πίσω στη γενέτειρα.

Το κλείσιμο της ημερίδας έγινε από τον προεδρεύοντα, Μελέτη Μελετόπουλο, με σύντομες επισημάνσεις, χωρίς όμως να ακολουθήσει ουσιαστική συζήτηση πάνω στα θέματα που παρουσιάστηκαν και τους προβληματισμούς, που προφανώς θα δημιούργησαν μεταξύ των ομιλητών και μεταξύ ομιλητών και του πυκνού ακροατηρίου που παρακολουθούσε. Η συζήτηση είναι όχι μόνο χρήσιμη μεταξύ των μελετητών, αλλά ενδιαφέρουσα και για τους ακροατές σε μια ημερίδα που είναι επιστημονική. Αυτό κυρίως έγινε λόγω σημαντικής χρονικής  υπέρβασης του προγράμματος. 

Στο τέλος έγινε προσφορά δώρων, δημιουργίες της Μαγουλιώτισσας, Ρούλας Αλεξοπούλου, από τον υπεύθυνο και συντονιστή όλων των εκδηλώσεων της ημερίδας, Σωτήριο Παυλάκο, ενώ ακολούθησε πλούσιο γεύμα για όλους τους παρισταμένους στον προαύλιο χώρο της Ζωοδόχου Πηγής, σημαντικού μνημείου της Μαγούλας, δίπλα στον Ενοριακό Ναό Κοιμήσεως της Θεοτόκου του χωριού, με μουσική και δημοτικά τραγούδια, προσφορά των φιλόξενων κατοίκων του. Η ορχήστρα αποτελούνταν από ντόπιους οργανοπαίκτες από το Ξηροκάμπι Σπάρτης. Στους δημοτικούς χορούς συμμετείχαν αρκετοί Μαγουλιώτες, με τον  π. Γεώργιο Φωτόπουλο να ανοίγει τον χορό, ενώ διακρίθηκε ιδιαίτερα η οικογένεια Παυλάκου.

Την επομένη της ημερίδας, ως κατακλείδα της, έγινε επίσκεψη των συντελεστών της και φίλων που την παρακολούθησαν στη μοναδική καστροπολιτεία του γειτονικού Μυστρά, όπου είχαμε όλοι την ευκαιρία να ξαναζήσουμε νοερά, με την δωρεάν ενημέρωση της ειδικής ξεναγού Αθανασίας Κιάκου, την Ιστορία και σε ένα βαθμό και το κλίμα του υστεροβυζαντινού Ελληνισμού, πριν από την πτώση του και την υποταγή του στους Οθωμανούς. Η «ελληνική Πομπηία» έχει διατηρήσει ως σήμερα «ολοκάθαρη κατάγερη, κατάφωτη την υλική της υπόσταση», όπως στοχαστικά έχει επισημάνει ο Ι. Μ. Παναγιωτόπουλος στα ελληνικά οδοιπορικά του (Ελληνικοί Ορίζοντες, Αθήνα, εκδ. «Ίκαρος», 1959, σ. 294, στο κεφ. «Το τελευταίο προπύργιο του βυζαντινού Ελληνισμού» σ. 294-299). Γράφοντας για την «υλική υπόσταση» του Μυστρά, προφανώς έχει στα μάτια και τη σκέψη του όλη τη βυζαντινή μεγαλοπρέπεια των ανακτόρων του υστεροβυζαντινού Δεσποτάτου των Παλαιολόγων, καθώς και το πλήθος των σπιτιών που σώζονται συχνά σε όλο το περίγραμμά τους τουλάχιστον. Η αναστήλωση των Παλατιών, που επί τέλους πλησιάζει στην ολοκλήρωσή της μετά από σαράντα ολόκληρα χρόνια, θα καταστήσει περαιτέρω τον Μυστρά ως κορυφαίο περιηγητικό προορισμό και κυρίως ως χώρο μελέτης της Ιστορίας και του Πολιτισμού των Παλαιολόγειων, υστεροβυζαντινών και μεταβυζαντινών χρόνων.

Η ημερίδα της Μαγούλας επιβεβαίωσε το μεγάλο επιστημονικό και ευρύτερο ενδιαφέρον που υπάρχει, τα τελευταία τουλάχιστον τριάντα χρόνια, από την επιστημονική κοινότητα και την κοινωνία για την ελληνική μετανάστευση και γενικότερα για τον απόδημο Ελληνισμό (της ιστορικής διασποράς και της νεώτερης μετανάστευσης από το τέλος του 19ου αιώνα και εξής). Την προηγούμενη περίοδο οι μελέτες αποκλειστικά για την μετανάστευση ήταν ελάχιστες, γραμμένες κυρίως το 1917-1919 (από τον Μιχ. Δένδια και από φοιτητές τού Φροντιστηρίου Δημοσίας Οικονομίας και Στατιστικής της Νομικής Σχολής Αθηνών, του καθηγ. Ανδρ. Ανδρεάδη) και το 1974 (το μονόπλευρο βιβλίο του Νίκου Ψυρούκη) και κάποια άρθρα μελετητών (όπως του Καθηγ. Δημοσθ. Στεφανίδη, 1949) για τις συνέπειες της μετανάστευσης από εθνικής και οικονομικής σκοπιάς, στο πλαίσιο της οπτικής γενικότερων κοινωνικών ζητημάτων, όπως η μετανάστευση, που προέκυψε μετά το Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο και τον Εμφύλιο.

Η έκδοση των πρακτικών της ημερίδας πιστεύουμε ότι θα εμπλουτίσει την ελληνική βιβλιογραφία για το μεταναστευτικό φαινόμενο και προπαντός τη βιβλιογραφία της Λακωνίας, η οποία, όπως είναι γνωστό, υπήρξε πρωτοπόρα στην μετανάστευση στην Αμερική. Αυτό έχει επισημανθεί ήδη από τον Μεσοπόλεμο (1930) από τον δημοσιογράφο, φιλόλογο Κωνστ. Φαλτάϊτς, ο οποίος σε σχετικό με την αποδημία, τη μετανάστευση και γενικά τον ελληνικό επαγγελματικό «νομαδισμό» άρθρο του, τονίζει ότι «είναι γνωστόν ότι η Λακεδαίμων έχει τα σκήπτρα εις τον μεταναστευτισμόν εις την Αμερικήν» (Κ. Φαλτάϊτς, «Το πήγαινε και έλα της ελληνικής φυλής», Εγυκλοπαιδικόν Ημερολόγιον, έκδ. εφημ. Εθνικός Κήρυξ, Ν. Υόρκη, έτ. 4, 1931, σ. 178-179).

Στον χώρο της ημερίδας είχε οργανωθεί και μικρή έκθεση για την μετανάστευση και τους μετανάστες της Μαγούλας με αρχειακό και έντυπο υλικό, φωτογραφίες από την ζωή των ξενιτεμένων στην Αμερική κ. ά.  

Στην είσοδο της αίθουσας της ημερίδας υπήρχε ωραίο χειροποίητο ομοίωμα (μοντέλο) του πλοίου Φρειδερίκη,  που μαζί με το Ολυμπία μετέφερε μεταπολεμικά χιλιάδες μετανάστες στην Αμερική. Ας σημειωθεί ότι τα ταξίδια στην Αμερική διεκπεραίωνε τότε στη Σπάρτη, διευκολύνοντας τους αποδημούντες, το ταξιδιωτικό πρακτορείο Αφών Αποστολάκου, όπου και διασώθηκε το ομοίωμα του πλοίου.

Το πρόγραμμα της ημερίδας κοσμούσε έργο ζωγραφικής της εικαστικού Χριστίνας Αγγέλου. Το υλικό της έκθεσης, ενδεχομένως και με άλλο φωτογραφικό, αρχειακό και έντυπο υλικό, που σίγουρα υπάρχει, θα ήταν χρήσιμο να διασωθεί –για τις νεώτερες προπαντός γενεές και τον μελλοντικό συστηματικό ιστορικό της μετανάστευσης και της αποδημίας της Μαγούλας και της Λακωνίας ευρύτερα. Πολύ σημαντική για παράδειγμα είναι η αλληλογραφία των μεταναστών με οικείους συγγενείς και φίλους στην Ελλάδα, όπου αποκαλύπτονται η ζωή, οι δυσκολίες της ξενιτιάς, οι προβληματισμοί για την προσαρμογή στο εντελώς ξένο περιβάλλον, στο οποίο τους κάνουν εντύπωση χίλια δυο πράγματα και πρωτοφανείς για αυτούς καταστάσεις, σκέψεις για τα προβλήματα που άφησαν πίσω τους φεύγοντας από τα χωριά τους, έκφραση έντονων συναισθημάτων και από τις δύο πλευρές.

Σε όλους τους συντελεστές της ημερίδας, οργανωτές, φορείς και συνδιοργανωτές, στους ομιλητές πρωταρχικά, αξίζει κάθε έπαινος για την πρωτοβουλία τους και για την αγάπη και το ενδιαφέρον των Μαγουλιωτών για το χωριό τους, ιδιαίτερα στον συνάδελφο εν φιλολογία, Σωτήρη Ι. Παυλάκο. Νομίζω ότι υπάρχει για όλους «στάδιον δόξης λαμπρόν» για την επόμενη τρίτη ημερίδα, η οποία θα μπορούσε να έχει θέμα της τα σημαντικότερα πρόσωπα που ανέδειξε μέχρι σήμερα η Μαγούλα. 

*λαογράφος, ερευνητής της Ακαδημίας Αθηνών