Η Ελλάδα βρίσκεται στις πρώτες θέσεις της Ευρώπης σε μια σειρά από βασικούς φορολογικούς δείκτες, με ιδιαίτερα υψηλή επιβάρυνση στην ενέργεια, την κατανάλωση και την εργασία. Η νέα έκθεση της Κομισιόν αποτυπώνει ένα φορολογικό τοπίο στο οποίο τα νοικοκυριά εξακολουθούν να σηκώνουν σημαντικό βάρος, την ώρα που το κενό ΦΠΑ περιορίζεται και οι Βρυξέλλες προτείνουν αλλαγές με στόχο μια πιο αναπτυξιακή φορολογική πολιτική.
Πρωταθλήτρια
στους περιβαλλοντικούς φόρους
Η Ελλάδα καταγράφει την υψηλότερη επιβάρυνση από περιβαλλοντικούς φόρους στην ΕΕ, σύμφωνα με την τελευταία έκθεση της Κομισιόν για τα δημόσια οικονομικά. Το 2024 τα σχετικά έσοδα αντιστοιχούσαν στο 3,7% του ΑΕΠ, έναντι 1,6% κατά μέσο όρο στην Ευρωπαϊκή Ένωση. Το μεγαλύτερο μέρος προέρχεται από την ενέργεια, με τους φόρους σε καύσιμα και ηλεκτρική ενέργεια να ξεπερνούν το 3% του ΑΕΠ, ενώ οι φόροι για τη ρύπανση, τις μεταφορές και τη χρήση φυσικών πόρων έχουν σαφώς μικρότερη συμμετοχή. Στην πράξη, η «πράσινη» φορολογία στην Ελλάδα στηρίζεται κυρίως στους ειδικούς φόρους κατανάλωσης των ενεργειακών προϊόντων.
Το μεγαλύτερο μέρος του ενεργειακού βάρους επωμίζονται τα νοικοκυριά. Η υψηλή φορολόγηση αποκτά ιδιαίτερη σημασία σε περιόδους αυξημένων διεθνών τιμών ενέργειας, καθώς κάθε άνοδος του κόστους μεταφέρεται στην τελική τιμή που πληρώνει ο καταναλωτής, μαζί με τους φόρους που τη συνοδεύουν. Παράλληλα, η Ελλάδα βρίσκεται στην τρίτη θέση της ΕΕ ως προς τη φορολογία της ακίνητης περιουσίας, με τα σχετικά έσοδα να διαμορφώνονται το 2024 στο 2,5%-2,6% του ΑΕΠ. Μόνο από τον ΕΝΦΙΑ το Δημόσιο εισπράττει περίπου 2,3 δισ. ευρώ ετησίως.
Υψηλοί έμμεσοι φόροι
και μικρότερο κενό ΦΠΑ
Η χώρα εξακολουθεί να έχει ένα από τα υψηλότερα ποσοστά εσόδων από έμμεσους φόρους στην Ευρώπη, που κυμαίνεται μεταξύ 17,3% και 19% του ΑΕΠ, έναντι 13,5% στην ΕΕ. Από το 2014 έως το 2024, μάλιστα, η Ελλάδα κατέγραψε τη μεγαλύτερη αύξηση στην ΕΕ στη συμμετοχή των εσόδων από τον ΦΠΑ στα συνολικά φορολογικά έσοδα, κατά τρεις ποσοστιαίες μονάδες.
Την ίδια στιγμή, θετική είναι η εικόνα στο λεγόμενο «κενό ΦΠΑ», δηλαδή στη διαφορά μεταξύ των εσόδων που θεωρητικά θα έπρεπε να εισπράττονται και εκείνων που καταλήγουν τελικά στα δημόσια ταμεία. Το 2023 περιορίστηκε περίπου στο 10%, κοντά στον ευρωπαϊκό μέσο όρο του 9,5%, και αισθητά χαμηλότερα από τα επίπεδα του 2014. Η Κομισιόν αποδίδει τη βελτίωση στον περιορισμό της φοροδιαφυγής και στην αυξημένη χρήση ηλεκτρονικών πληρωμών. Για περαιτέρω μείωση του κενού προκρίνει την ηλεκτρονική τιμολόγηση, την αυτόματη διαβίβαση δεδομένων και τους ελέγχους με βάση την ανάλυση κινδύνου.
Το βάρος της εργασίας
και οι προτάσεις της Κομισιόν
Ιδιαίτερο ενδιαφέρον παρουσιάζει η φορολογία της εργασίας. Η Ελλάδα έχει τον υψηλότερο έμμεσο φορολογικό συντελεστή επί της μισθωτής εργασίας στην ΕΕ, στο 44,8%, έναντι 37,1% του ευρωπαϊκού μέσου όρου. Παράλληλα, η Κομισιόν διαπιστώνει ότι σε αρκετά κράτη-μέλη τα τελευταία χρόνια το φορολογικό βάρος μετακινείται σταδιακά από την εργασία προς την κατανάλωση.
Σημαντικό ρόλο παίζει και η μη πλήρης προσαρμογή των φορολογικών κλιμακίων στον πληθωρισμό. Όταν τα όρια παραμένουν αμετάβλητα ενώ οι ονομαστικοί μισθοί αυξάνονται, περισσότεροι φορολογούμενοι μπορεί να μετακινούνται σε υψηλότερα κλιμάκια, αυξάνοντας τα έσοδα του κράτους χωρίς αλλαγή στους φορολογικούς συντελεστές.
Η Κομισιόν προτείνει μικρότερη φορολογική επιβάρυνση για τους χαμηλόμισθους και τα δεύτερα εισοδήματα των νοικοκυριών, διεύρυνση των φορολογικών βάσεων και περιορισμό στρεβλωτικών φορολογικών κινήτρων. Παράλ- ληλα, βλέπει στην τεχνητή νοημοσύνη ένα νέο εργαλείο για τον εντοπισμό της φοροδιαφυγής και τη βελτίωση της αποτελεσματικότητας των φορολογικών ελέγχων.
Η εικόνα που προκύπτει από τα στοιχεία της Κομισιόν είναι αυτή ενός φορολογικού συστήματος που εξακολουθεί να στηρίζεται σε μεγάλο βαθμό στην κατανάλωση, την ενέργεια και την εργασία. Η πρόοδος στη μείωση του κενού ΦΠΑ αποτελεί θετική εξέλιξη, όμως το υψηλό φορολογικό βάρος παραμένει σημαντική παράμετρος για τα νοικοκυριά και τις επιχειρήσεις. Το ζητούμενο για τα επόμενα χρόνια είναι, όπως επισημαίνουν και οι Βρυξέλλες, η διεύρυνση της φορολογικής βάσης και η αποτελεσματικότερη αντιμετώπιση της φοροδιαφυγής, ώστε τα δημόσια έσοδα να στηρίζονται λιγότερο στην ήδη επιβαρυμένη κατανάλωση και εργασία.
