Τι ατιμίες, τι παλικαριές, τι προδοσίες και τι θυσίες για την ελευθερία –
τι ήταν αυτό το Εικοσιένα!
Νίκος Καζαντζάκης
Κάθε φορά που μπαίνει ο Μάρτης, θυμάμαι τους διαδρόμους του σχολείου όπου φοιτούσα. Μπορεί να μην τους έδινα ιδιαίτερη σημασία τότε ως μαθητής, δεν μπορώ να ξεχάσω όμως τις εικόνες των αγωνιστών του Εικοσιένα να κρέμονται στους τοίχους. Μας κοιτούσαν σοβαρά, λες κι είχαν μια αγωνία για εμάς, τους απογόνους τους. Για εμάς πολέμησαν. Κι εγώ τότε, ως παιδί, σκεφτόμουν: «Τι μανία μ’ αυτούς τους ήρωες του 1821 και τους βάζουν σε κάθε τοίχο»;
Εκείνη την εποχή δεν μπορούσα να καταλάβω. Μονάχα σαν άρχισα να διαβάζω για το Εικοσιένα άνοιξε μπροστά μου ένας απίστευτος κόσμος! Χαρακτηρίζουν την Επανάσταση του 1821 ως το «Νεοελληνικό Έπος». Όσοι αγωνίστηκαν τότε, μια φούχτα άνθρωποι απέναντι σε μια αυτοκρατορία για να κερδίσουμε εμείς την ελευθερία μας, ήταν πραγματικοί ήρωες.
Σήμερα οι εικόνες των αγωνιστών του Εικοσιένα έχουν αποκαθηλωθεί από τα περισσότερα σχολεία. Φαντάζει μακριά η Επανάσταση; Δεν ταιριάζουν οι φουστανελάδες με την εποχή; Αλήθεια, τι νόημα όμως έχουν οι εικόνες, όταν δεν ξέρουμε τίποτα για αυτούς που απεικονίζονται; Γνωρίζουμε τι έγινε τότε; Αντιλαμβανόμαστε όσα συμβαίνουν σήμερα;
Στους δύσκολους καιρούς - και είναι δύσκολοι οι καιροί μας - χρειάζονται οι άνθρωποι που θα βγούνε μπροστά. Θα παρασύρουν τους υπόλοιπους, για να αγωνιστούν για το δίκαιο. Θα συγκινήσουν και θα μαρτυρήσουν. Αυτοί είναι οι ήρωες. Για να γίνει κάποιος ήρωας, πρέπει να έχει μεγαλώσει με πρότυπα ηρώων. Θαυμάζοντας κάποιον σπουδαίο, ακολουθείς το παράδειγμά του, για να προσπαθήσεις κι εσύ με τη σειρά σου να γίνεις σπουδαίος.
Οι αγωνιστές του 1821 έχουν την τιμητική τους, εδώ και χρόνια, στον μπερντέ του Καραγκιόζη. Εκεί, παρέα με τον καμπούρη, θα δεις τους ήρωες της Επανάστασης να ζωντανεύουν στο πανί. Ο Αθανάσιος Διάκος, ο Θεόδωρος Κολοκοτρώνης, ο Γεώργιος Καραϊσκάκης αγωνίζονται με τον Καραγκιόζη. Μαζί με τον καμπούρη πολεμούν, τραγουδάνε και γελάνε. Έτσι δείχνουν πως ήταν απλοί άνθρωποι, σαν κι εμάς. Ο Καραγκιόζης παρουσιάζει με τον δικό του τρόπο την ιστορία. Το πώς αυτοί οι άνθρωποι είχαν έναν μεγάλο σκοπό. Γι’ αυτόν αγωνίστηκαν. Ξεπέρασαν τον εαυτό τους κι έγιναν ήρωες.
Το ελληνικό θέατρο σκιών είναι ο πιο πιστός πρεσβευτής της Ελληνικής Επανάστασης. Η «γέννηση» της τέχνης μας σηματοδοτήθηκε με τη δημιουργία παραστάσεων με θέμα την εθνεγερσία και την προετοιμασία της. Τα «ηρωικά δράματα» αποτελούν την σπουδαιότερη κατηγορία των έργων του Καραγκιόζη. Αυτές τις παραστάσεις ζητούσε πάντα να δει το μυημένο κοινό.
Μια τέτοια παράσταση είδε και ο Φώτης Κόντογλου που γράφει:
«Εις ένα χωριό της Πελοποννήσου, όπου περάσαμε μια νύχτα, κατά καλή σύμπτωση είχαμε παράσταση Καραγκιόζη, και έτσι περάσαμε τη βραδιά βλέποντας ελληνικό θέατρο.
Το θέμα ήταν: «Ο θάνατος του Κατσαντώνη». Συνεχίσθηκε ως τη μία μετά τα μεσάνυχτα, και οι θεατές, μεγάλοι και μικροί, δεν κουράστηκαν. Ο ενθουσιασμός, οι κραυγές, τα σφυρίγματα ήσαν τέτοια, που είπα στον εαυτό μου: «Η φυλή μας ποτέ δεν θα πεθάνει».
Εις το τέλος της παραστάσεως ο Καραγκιοζοπαίκτης έκανε μια πατριωτική ομιλία που κατά τη γνώμη μου ήταν πιο συγκινητική από μια ομιλία που θα έκανε ένας οποιοσδήποτε σπουδαγμένος αερολόγος.
Η πολιτεία θα έκανε καλά να βάλει έναν καραγκιοζοπαίκτη σε κάθε χωριό, για να κρατήσει ψηλά το φρόνημα του λαού και των παιδιών.»
«Τα ελληνικά χωριά», Ελευθερία, 30-08-1953
Σήμερα, που οι ήρωες γενικά αποκαθηλώνονται, ο Καραγκιόζης είναι εδώ για να παρουσιάσει τους αγωνιστές του 1821, για να δείξει σε μικρούς και μεγάλους πως αξίζει να παλεύουμε για μεγάλα ιδανικά και, κυρίως, για την ελευθερία μας. Για να μας αποκαλύψει πως ακόμα και ο πιο μικρός, ακόμα και ένας ξυπόλητος μπορεί ν’ αλλάξει τον κόσμο και να τον φωτίσει…
*Ο Απόστολος Δομτζίδης είναι καραγκιοζοπαίχτης και εκπαιδευτικός.
